خشونت در مدارس با بخشنامه ریشه‌کن نمی‌شود/ پیشگیری از خشونت در مدارس؛ حلقه مفقوده نظام تربیتی

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، ممنوعیت تنبیه بدنی و روانی دانش‌آموزان در مدارس، اگرچه اقدامی ضروری برای صیانت از حقوق کودکان است؛ اما به‌تنهایی برای از بین بردن خشونت در محیط‌های آموزشی کافی نیست. خشونت را نمی‌توان صرفا با بخشنامه و تهدید به برخورد قانونی از بین برد؛ بلکه پیشگیری از آن باید از مسیر آموزش، تربیت فرهنگی، ارتقای سلامت روان و اصلاح شیوه‌های برخورد با کودکان دنبال شود.

مدرسه یکی از مهم‌ترین محیط‌های شکل‌گیری شخصیت کودکان و نوجوانان است؛ جایی که دانش‌آموزان علاوه بر یادگیری دروس، شیوه تعامل با دیگران، حل اختلاف، کنترل خشم و احترام به حقوق دیگران را نیز می‌آموزند. از همین رو، اگر خشونت در محیط مدرسه به‌عنوان ابزاری برای کنترل دانش‌آموز پذیرفته شود، نمی‌توان انتظار داشت که کودکان در آینده روابطی مبتنی بر احترام و گفت‌وگو داشته باشند.

از سوی دیگر، ممنوعیت قانونی تنبیه بدنی و روانی زمانی اثربخش خواهد بود که با آموزش مستمر معلمان، حمایت روان‌شناختی از دانش‌آموزان و نظارت جدی بر عملکرد مدارس همراه شود. خشونت همیشه به شکل ضرب‌وشتم بروز نمی‌کند؛ تحقیر، توهین، تهدید، سرزنش مداوم و رفتارهایی که اعتمادبه‌نفس دانش‌آموز را تخریب می‌کنند نیز می‌توانند سلامت روان او را تحت تاثیر قرار دهند. حتی ممکن است برخی رفتارهای خشونت‌آمیز در خفا اتفاق بیفتند و هرگز به مرحله ثبت شکایت نرسند.

در همین راستا، محسن دهقان، رئیس اداره ارزیابی عملکرد و پاسخگویی به شکایات آموزش‌وپرورش فارس، با تاکید بر ممنوعیت مطلق تنبیه بدنی و روانی دانش‌آموزان اعلام کرده است که در حدود ۴۰ روز ابتدایی سال تحصیلی جاری، موردی از تنبیه بدنی دانش‌آموزان به این اداره ارجاع نشده است.

دهقان با اشاره به ضرورت حفظ کرامت دانش‌آموزان گفته است که مطابق ماده ۸۱ آیین‌نامه اجرایی مدارس، تنبیه بدنی و سوءرفتار با دانش‌آموزان به هر دلیل و تحت هر شرایطی ممنوع است و در صورت احراز تخلف، پرونده فرد متخلف از مسیرهای قانونی و مراجع رسیدگی به تخلفات اداری و قضایی پیگیری خواهد شد.

وی همچنین تاکید کرده است که برخورد با تخلفات دانش‌آموزان باید در چارچوب آیین‌نامه اجرایی مدارس انجام شود. بر این اساس، تذکر شفاهی و کتبی و در مراحل بعد، تغییر کلاس یا مدرسه برای مدت مشخص، از جمله روش‌های پیش‌بینی‌شده برای مدیریت تخلفات است؛ با این حال، هدف اصلی باید اصلاح رفتار دانش‌آموز و جلوگیری از بازماندن او از تحصیل باشد.

خشونت با بخشنامه از بین نمی‌رود

با وجود اهمیت این ممنوعیت‌ها، مسئله اصلی این است که نظام آموزشی تا چه اندازه توانسته است زمینه بروز خشونت را از ابتدا از بین ببرد. نبود شکایت ثبت‌شده لزوماً به معنای نبود خشونت نیست؛ زیرا ممکن است دانش‌آموز یا خانواده او به دلیل ترس، نگرانی از پیامدهای شکایت یا بی‌اطلاعی از مسیرهای پیگیری، موضوع را گزارش نکنند. بنابراین، در کنار ثبت و رسیدگی به شکایت‌ها، باید سازوکارهایی برای شناسایی زودهنگام رفتارهای آسیب‌زا و ایجاد فضای امن برای گزارش آنها وجود داشته باشد.

پیشگیری از خشونت در مدارس به آموزش مهارت‌های ارتباطی و کنترل خشم، افزایش آگاهی معلمان درباره پیامدهای تنبیه و تحقیر، دسترسی دانش‌آموزان به مشاوران متخصص و آموزش خانواده‌ها نیاز دارد. همچنین، باید به معلمان برای مدیریت کلاس و مواجهه با رفتارهای دشوار دانش‌آموزان، راهکارهای تربیتی مؤثر و غیرخشونت‌آمیز آموزش داده شود.

در این میان، حمایت از حقوق معلمان نیز بخشی از ایجاد محیط آموزشی سالم است. همان‌طور که هیچ دانش‌آموزی نباید هدف تنبیه بدنی، توهین یا تحقیر قرار گیرد، معلمان نیز باید در برابر تهدید، توهین و تعرض مورد حمایت قرار بگیرند. مدرسه زمانی می‌تواند محیطی امن باشد که حقوق همه افراد در آن رعایت شود و اختلاف‌ها با گفت‌وگو، آموزش و روش‌های قانونی حل‌وفصل شوند.

مدرسه باید پیش از وقوع خشونت، برای پیشگیری از آن آماده باشد. ممنوعیت تنبیه و برخورد با متخلفان ضروری است، اما هدف نهایی باید فراتر از مجازات باشد؛ نظام آموزشی باید به‌گونه‌ای عمل کند که خشونت نه ابزار تربیت باشد و نه رفتاری عادی‌شده در روابط میان دانش‌آموز و معلم. تحقق این هدف، به برنامه‌ریزی مستمر برای ارتقای سلامت روان، تقویت فرهنگ احترام و آموزش شیوه‌های درست حل تعارض نیاز دارد.

دهقان همچنین از دانش‌آموزان و خانواده‌ها خواسته است در صورت مواجهه با تنبیه بدنی، سوءرفتار یا تخلف در مدارس، موضوع را از طریق سامانه فواد و بخش ثبت شکایات، مدیر مدرسه، رؤسای ادارات و نواحی آموزش‌وپرورش یا مسئولان بازرسی پیگیری کنند.

در نهایت، باید توجه داشت که خشونت را نباید تنها پس از وقوع شناسایی و مجازات کرد؛ پیشگیری از شکل‌گیری آن باید از نخستین روزهای حضور کودک در مدرسه آغاز شود. مدرسه قرار است محیط یادگیری، رشد و پرورش شخصیت باشد؛ نه فضایی که دانش‌آموز در آن از تحقیر، تهدید یا تنبیه بترسد.