تاریخ را در سبزوار با لودر خراب کردند؛ حالا میراث فرهنگی چه می‌کند؟ / پویش مردمی برای نجات میراث تاریخی پس از تخریب کاروانسرای روس‌ها در سبزوار

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، کاروانسرای تاریخی روس‌ها در سبزوار، معروف به «پادگان روس‌ها» و «خانه تومانیان»، در شهریورماه امسال با ورود لودر آسیب دید و بخش‌هایی از این بنای تاریخی، از جمله سردر شاخص آن، تخریب شد؛ اتفاقی که بار دیگر پرسش مهمی را درباره نحوه حفاظت از میراث تاریخی ایران مطرح کرد: چرا باید یک بنای ارزشمند تخریب شود تا تازه مسئولان از پیگیری قضایی، برخورد با متخلفان و ضرورت حفاظت از آثار تاریخی سخن بگویند؟

این بنا با معماری متعلق به دوره پهلوی اول، در زمان اشغال ایران توسط روس‌ها محل استقرار نیروهای نظامی بوده و به همین دلیل در میان مردم سبزوار به پادگان روس‌ها شهرت داشته است. هرچند این اثر در فهرست آثار ملی به ثبت نرسیده بود، اما به گفته مسئولان میراث فرهنگی سبزوار، به‌عنوان بنایی واجد ارزش تاریخی شناخته می‌شد و در نقشه‌های شهری نیز برای آن ارزش حفاظتی در نظر گرفته شده بود. 

وقتی هشدارها به حفاظت واقعی تبدیل نمی‌شوند

پس از انتشار تصاویر تخریب این بنا در ۱۸ شهریور ۱۴۰۵، موضوع به یکی از بحث‌های مهم حوزه میراث فرهنگی تبدیل شد. رئیس اداره میراث فرهنگی سبزوار اعلام کرد که تخریب بدون هماهنگی و مجوز این اداره انجام شده و پیگیری قضایی در دستور کار قرار گرفته است.

در مقابل، شهرداری سبزوار اعلام کرد که پیش‌تر از میراث فرهنگی استعلام گرفته و اخطار آن نیز به رفع خطر از دیوارهای ناایمن مربوط بوده، نه تخریب سردر تاریخی. بر اساس توضیحات شهرداری، مالک خارج از محدوده اخطار صادرشده اقدام به تخریب بخش غربی ملک و سردر آن کرده است. این اختلاف در روایت‌ها، ضرورت بررسی دقیق مکاتبات، مجوزها و مسئولیت هر یک از دستگاه‌ها را دوچندان می‌کند.  

با این حال، پرسش اصلی فراتر از اختلاف میان شهرداری و میراث فرهنگی است: اگر یک بنا واجد ارزش تاریخی است، چه سازوکاری باید وجود داشته باشد تا هیچ تصمیم عمرانی یا اقدام مالکانه‌ای بدون بررسی و رعایت ضوابط حفاظتی به تخریب آن منجر نشود؟

میراث فرهنگی دقیقاً باید چه می‌کرد؟

وظیفه میراث فرهنگی نباید به حضور در محل پس از تخریب، اعلام جرم و انتشار موضع‌گیری محدود شود. حفاظت مؤثر از آثار تاریخی، پیش از وقوع حادثه آغاز می‌شود و به مجموعه‌ای از اقدامات مستمر نیاز دارد.

نخست، بناهای واجد ارزش تاریخی باید شناسایی و وضعیت حفاظتی آن‌ها به‌صورت روشن و قابل استناد به شهرداری، مالکان و سایر دستگاه‌های مسئول ابلاغ شود. ثبت ملی اهمیت زیادی دارد، اما ثبت‌نشدن یک بنا نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن ارزش تاریخی آن باشد.

دوم، میراث فرهنگی باید در همکاری با شهرداری، برای بناهایی که در معرض تخریب یا عملیات عمرانی هستند، سازوکار مشخصی برای استعلام، بررسی فنی و جلوگیری از اقدامات برگشت‌ناپذیر داشته باشد. به‌ویژه در مواردی که اخطار رفع خطر صادر می‌شود، باید روشن باشد که چگونه می‌توان خطر را برطرف کرد، بی‌آنکه بخش تاریخی بنا از بین برود.

سوم، پایش مستمر بناهای تاریخی و واجد ارزش باید از حالت واکنشی خارج شود. تهیه فهرست بناهای در معرض خطر، مستندسازی وضعیت آن‌ها، پیگیری شرایط مالکیت و ارائه برنامه مرمت، از اقداماتی است که می‌تواند احتمال تکرار چنین اتفاقاتی را کاهش دهد.

چهارم، اگر مالک توان مالی نگهداری از بنای تاریخی را ندارد، باید راهکارهای حمایتی، مشارکت در مرمت، واگذاری بهره‌برداری با شروط حفاظتی یا خرید بنا از سوی نهادهای عمومی بررسی شود. نمی‌توان از مالک انتظار حفاظت داشت، اما در عین حال سازوکار مؤثری برای تأمین هزینه‌ها و پشتیبانی فنی فراهم نکرد.

در نهایت، پس از تخریب نیز باید گزارشی روشن از میزان خسارت، عوامل دخیل، وضعیت پرونده قضایی و برنامه احیا منتشر شود؛ گزارشی که به مردم نشان دهد پیگیری‌ها صرفاً به چند روز واکنش رسانه‌ای محدود نشده است.

بازسازی کاروانسرا؛ وعده‌ای که باید به نتیجه برسد

پس از تخریب کاروانسرای روس‌ها، مقام‌های وزارت میراث فرهنگی بر پیگیری حقوقی و بازسازی بنا تأکید کردند. همچنین از ضرورت احیای اثر بر پایه مدارک و الگوهای تاریخی سخن گفته شد. 

اما بازسازی یک بنای تاریخی، صرفاً بالا بردن دوباره دیوارها یا ساختن سردری شبیه نمونه قبلی نیست. اصالت تاریخی، مصالح، شیوه ساخت، مستندات موجود و میزان آسیب به بخش‌های باقی‌مانده باید در تصمیم‌گیری فنی لحاظ شوند. پیش از هر اقدامی نیز باید مستندات کامل بنا گردآوری و طرح مرمت و احیا توسط متخصصان تهیه شود.

اکنون مطالبه عمومی باید روشن باشد: وزارت میراث فرهنگی و اداره میراث فرهنگی سبزوار، ضمن اعلام نتیجه بررسی‌ها، باید برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده برای مستندسازی، مرمت و احیای این بنا ارائه کنند. همچنین لازم است نتیجه بررسی مسئولیت دستگاه‌ها و اشخاص دخیل، پس از طی مراحل قانونی، به اطلاع افکار عمومی برسد.

پویش مردمی؛ مطالبه برای حفاظت، نه فقط ابراز تأسف

در ادامه واکنش‌ها به تخریب کاروانسرای تاریخی روس‌ها، پویشی با هدف مطالبه حفاظت جدی‌تر از بناهای تاریخی و جلوگیری از تکرار چنین اتفاقاتی مطرح شده است. این پویش می‌تواند فرصتی باشد تا موضوع از یک خبر مقطعی فراتر برود و به مطالبه‌ای عمومی برای پاسخ‌گویی و اصلاح سازوکارهای حفاظت از میراث فرهنگی تبدیل شود.

در متن این پویش اینترنتی آمده است:

میراث ما در حال فروپاشی است؛ توقف تخریب بناهای تاریخی!

با هر بار تخریب یک کاروانسرا یا یک بنای تاریخی، بخشی از حافظهٔ تاریخی ملت ایران برای همیشه پاک می‌شود.

تخریب بخشی از «کاروانسرای تاریخی روس‌ها» در سبزوار، زنگ خطری است که باید صدای ما را به گوش مسئولان برساند. این فقط یک خبر ساده نیست؛ این یک جنایت فرهنگی است!

ما از وزارت میراث فرهنگی و مسئولان مربوطه می‌خواهیم که به جای واکنش‌های پس از وقوع حادثه، به سراغ ریشه‌ها بروند. مشکل اصلی اینجاست: بناهای ثبت‌شدهٔ ملی، در بسیاری از موارد در اختیار مالکین خصوصی هستند که توان مالی مرمت یا حتی حفظ آن‌ها را ندارند. نتیجه چیست؟ یا بنا رها می‌شود و فرسوده می‌گردد، یا به دلیل نبود نظارت، تخریب می‌شود.

ما خواهانیم:

- برخورد قاطع و مجازات برای عاملان تخریب کاروانسرای تاریخی سبزوار.

- خرید دولتی بناهای تاریخی: دولت باید مسئولیت مالکیت بناهای ملی را بر عهده بگیرد یا سازوکاری برای خرید آن‌ها از مالکین خصوصی فراهم کند.

- نظارت سخت‌گیرانه: بناهایی که در فهرست ملی هستند، نباید تحت مدیریت شخصی و بدون نظارت مستقیم سازمان باشند.

میراث ما، حق نسل‌های آینده است. اجازه ندهیم با بی‌تدبیری، تاریخمان را با خاک یکسان کنند!

تاریخ را نمی‌توان پس از تخریب، به حالت اول بازگرداند

ماجرای کاروانسرای روس‌ها فقط درباره یک بنای آسیب‌دیده در سبزوار نیست؛ مسئله درباره شیوه مواجهه با میراثی است که بخشی از هویت تاریخی شهرها را شکل می‌دهد.

اگر هر بار پس از تخریب یک اثر تاریخی، پرونده‌ای تشکیل شود، مسئولان از پیگیری قضایی سخن بگویند و پس از مدتی خبر از رسانه‌ها کنار برود، چه تضمینی وجود دارد که بنای دیگری به سرنوشت مشابهی دچار نشود؟

حفاظت از میراث فرهنگی با بیانیه و وعده محقق نمی‌شود. مردم حق دارند بدانند چه کسی مسئول بوده، چه اقدامی انجام شده و چه تضمینی برای جلوگیری از تکرار این اتفاق وجود دارد.

کاروانسرای روس‌ها تخریب شد؛ اکنون آزمون اصلی میراث فرهنگی، تبدیل این حادثه به نقطه‌ای برای اصلاح نظام حفاظت از آثار تاریخی است. پویش مردمی نیز زمانی به نتیجه می‌رسد که مطالبه آن از فضای مجازی فراتر برود و به پاسخ‌گویی، برنامه عملی و حفاظت مؤثر از بناهای باقی‌مانده منجر شود./سوگند رفیعی