زنگ مدرسه زیر صدای جنگ گم شد؛ ۱٬۲۸۸ مدرسه آسیب دیدند / هزینه بازسازی مدارس جنگ‌زده ۳.۷ همت

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، صبح که باید زنگ مدرسه به صدا درمی‌آمد، شاید هنوز بوی گچ و کاغذ در راهروها مانده بود؛ نیمکت‌ها سر جای خودشان بودند و تخته سیاه منتظر دست‌هایی که قرار بود روی آن بنویسند. اما جنگ، برای بعضی از این مدرسه‌ها فرصت رسیدن به صبح بعد را باقی نگذاشت.

اینجا دیگر صحبت از دیوار و پنجره و سقف نیست؛ صحبت از جایی است که کودکان قرار بود در آن درس بخوانند، دوست پیدا کنند، آینده‌شان را تصور کنند و برای چند ساعت از جهان بزرگسالان فاصله بگیرند.

حالا آمار رسمی می‌گوید یک‌هزار و ۲۸۸ مدرسه در جریان جنگ آسیب دیده‌اند. در مجموع نیز یک‌هزار و ۵۰۷ فضای آموزشی، پرورشی و ورزشی آسیب دیده و ۱۶ مدرسه با خسارت‌های جدی مواجه شده‌اند؛ مدارسی که برای بازگشت به وضعیت قابل استفاده، به مقاوم‌سازی یا بازسازی اساسی نیاز دارند.

برآورد اولیه برای بازسازی این فضاها نیز حدود ۳.۷ همت اعلام شده است. اما پشت این عددها، چیزهایی وجود دارد که در جدول خسارت‌ها دیده نمی‌شود.

یک کلاس که دیگر قابل استفاده نیست، یعنی دانش‌آموزانی که ممکن است مجبور شوند برای رسیدن به مدرسه‌ای دیگر مسیر طولانی‌تری را طی کنند. یعنی معلمی که باید در فضای آسیب‌دیده تدریس کند. یعنی خانواده‌ای که در میانه ناامنی و اضطراب، باید نگران ادامه تحصیل فرزندش هم باشد.

جغرافیای آسیب

بر اساس اعلام رئیس سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور، هرمزگان، مرکزی و به‌ویژه خمین، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، فارس، اصفهان، کردستان و کرمانشاه از جمله مناطقی هستند که بیشترین آسیب به مدارس آنها گزارش شده است.

این فهرست، نقشه‌ای از خسارت جنگ است؛ اما در واقع نقشه‌ای از اختلال در زندگی کودکان نیز هست.مدرسه فقط یک ساختمان نیست. مدرسه بخشی از زیرساخت غیرنظامی جامعه است؛ جایی که کارکرد اصلی آن آموزش و حمایت از کودکان است.

وقتی قانون جنگ درباره مدرسه حرف می‌زند

حقوق بین‌الملل بشردوستانه، حتی در زمان جنگ، برای زندگی غیرنظامیان مرزهایی تعیین کرده است. بر اساس اصول بنیادین حقوق بشردوستانه، طرف‌های درگیر باید میان اهداف نظامی و غیرنظامیان و اشیای غیرنظامی تمایز قائل شوند و حملات را فقط متوجه اهداف نظامی کنند.

مدارس، به عنوان اموال غیرنظامی، اصولاً از حمایت در برابر حمله برخوردارند؛ مگر آنکه و تا زمانی که شرایط لازم برای تبدیل‌شدن به یک هدف نظامی را پیدا کنند.

پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون‌های ژنو نیز بر حمایت از جمعیت غیرنظامی و اموال غیرنظامی تأکید دارد. در کنار آن، کنوانسیون حقوق کودک، حق کودک برای آموزش را به رسمیت می‌شناسد و دولت‌ها را مکلف می‌کند در جهت تحقق این حق اقدام کنند.

این یعنی در زمان جنگ، کودکان نباید به «عدد فرعی» تبدیل شوند.

خسارت فقط ساختمان نیست

وقتی یک مدرسه آسیب می‌بیند، خسارت آن را نمی‌توان فقط با هزینه سیمان، آهن، شیشه و تجهیزات محاسبه کرد.ممکن است ساختمان را دوباره بسازند؛ اما تعطیلی یا اختلال طولانی‌مدت در آموزش می‌تواند پیامدهای دیگری داشته باشد: عقب‌ماندن از تحصیل، افزایش فشار روانی بر کودکان و خانواده‌ها، دشوارشدن دسترسی به آموزش و در برخی مناطق، تشدید نابرابری آموزشی.

به همین دلیل است که حمایت از مدارس در زمان درگیری مسلحانه صرفاً یک مسئله عمرانی نیست؛ مسئله‌ای انسانی و حقوق‌بشری است.

۳.۷ همت برای بازسازی؛ اما چه چیزی قابل بازسازی نیست؟می‌توان با آن دیوارها را بالا برد، پنجره‌ها را عوض کرد، سقف‌ها را ترمیم کرد و نیمکت‌ها را دوباره در کلاس‌ها چید. اما آیا می‌توان زمان از دست‌رفته کودکی را هم بازسازی کرد؟

کودکی که باید صبح به مدرسه می‌رفت، اما جنگ مدرسه را از او گرفت، فقط یک دانش‌آموزِ یک ساختمان آسیب‌دیده نیست؛ او بخشی از نسلی است که جنگ به زندگی روزمره‌اش وارد شده است.و شاید مهم‌ترین پرسش همین باشد که در جنگ‌ها، چه کسی مسئول شمردن خسارت‌هایی است که در صورت‌حساب ساختمان‌ها نمی‌آیند؟

دیوار مدرسه را می‌توان دوباره ساخت. اما امنیتی را که یک کودک در مسیر مدرسه از دست داده، اعتماد خانواده‌ای که هر صدای انفجار را با ترس می‌شنود و ساعت‌های آموزشی ازدست‌رفته را نمی‌توان به سادگی با بودجه عمرانی جبران کرد.

جنگ وقتی به مدرسه می‌رسد، فقط به یک ساختمان آسیب نمی‌زند؛ به یکی از ابتدایی‌ترین حق‌های کودک، یعنی حق او برای امنیت، آموزش و داشتن آینده‌ای خارج از سایه جنگ نیز آسیب می‌زند.و پشت عدد ۱٬۲۸۸ مدرسه، ۱٬۲۸۸ ساختمان نیست؛ روایت هزاران کودک و خانواده‌ای است که جنگ، حتی کلاس درسشان را هم از آنها دریغ کرده است.