خدابخشی: ال‌نینوی قوی در راه است؛ احتمال بارش‌های شدید را جدی بگیریم / نباید با استناد به «عدم‌قطعیت»، سناریوی خشکسالی را برجسته کرد

حمیدرضا خدابخشی، رئیس انجمن مهندسان صنعت آب خوزستان برای رکنا نوشت:  چهارشنبه ۲۵ شهریورماه، به دعوت مرکز آب شهری یونسکو در تهران و با حضور نمایندگان چند شرکت بزرگ وزارت نیرو، سازمان هواشناسی و مرکز پژوهش‌های هواشناسی کشور، نشستی تخصصی در سالن کرخه شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران برگزار شد. در این نشست، پدیده ال‌نینو از ابعاد مختلف، از جمله مدیریت ریسک، مدیریت بحران، نرم‌افزارهای پیش‌بینی و کاربرد هوش مصنوعی در تحلیل رفتار این پدیده مورد بررسی قرار گرفت.

اگرچه بخش قابل توجهی از ارائه‌ها با تمرکز بر مخاطرات سیلابی ناشی از ال‌نینو انجام شد، اما در جمع‌بندی نهایی، برخی دیدگاه‌ها با تأکید بر «عدم قطعیت» تلاش داشتند سناریوی غالب را به سمت خشکسالی سوق دهند. در این یادداشت، تلاش می‌شود با نگاهی علمی و واقع‌بینانه، احتمال وقوع و آثار ال‌نینو در ایران بررسی شود.

نخست باید تأکید کرد که ال‌نینو خود یک سامانه بارشی یا جبهه هواشناسی نیست، بلکه یک ناهنجاری اقیانوسی ـ جوی در اقیانوس آرام است که از طریق تغییر در الگوهای گردش جو، مسیر سامانه‌های جوی و رفتار جت‌استریم‌ها می‌تواند بر الگوهای بارش در مناطق دوردست جهان اثر بگذارد. همچنین مفهوم «عدم قطعیت» در علوم اقلیمی به معنای وجود دو گزینه ساده «خشکسالی» یا «ترسالی» نیست و نباید به یک نتیجه‌گیری قطعی فروکاسته شود.

بر اساس آخرین گزارش منتشرشده تا ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ (۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶)، سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) اعلام کرده است که ال‌نینو در حال تقویت بوده و احتمال تداوم آن در پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ بیش از ۹۰ درصد برآورد می‌شود. همچنین برای دوره اکتبر تا دسامبر، احتمال وقوع یک رخداد بسیار قوی و حتی تاریخی با شاخص RONI سه‌ماهه حداقل مثبت ۲.۵ درجه، حدود ۷۵ درصد اعلام شده است. سازمان جهانی هواشناسی نیز تقویت بیشتر ال‌نینو و ثبت ناهنجاری دمایی قابل توجه در منطقه Niño 3.4 را برای این دوره پیش‌بینی کرده است.

در داخل کشور نیز رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، در گزارشی که ۲۴ شهریور منتشر شد، اعلام کرده است که بر اساس خروجی مدل‌های عددی، بارش‌های سیستماتیک پاییزی از حدود هفته سوم تا چهارم مهرماه از غرب و شمال‌غرب کشور آغاز خواهد شد. به گفته وی، هم‌زمانی ال‌نینو با برخی شاخص‌های اقلیمی دیگر می‌تواند شرایط بارشی پاییز را تقویت کند، اما این سناریو همچنان با عدم قطعیت همراه است. او همچنین نسبت به احتمال وقوع بارش‌های سنگین و سیلابی در صورت هم‌زمانی سامانه‌های مناسب با توده‌های هوای گرم و مرطوب هشدار داده است.

عدم قطعیت به معنای حذف یک سناریو نیست

در مباحث اقلیمی و هواشناسی، نمی‌توان تنها یک سناریو را برجسته و سایر احتمالات را نادیده گرفت. عدم قطعیت ذاتاً به معنای وجود طیفی از سناریوهای محتمل است؛ طیفی که با نزدیک شدن به زمان وقوع رخداد و ورود داده‌های جدید، به تدریج محدودتر و شفاف‌تر می‌شود. بنابراین نه خوش‌بینی افراطی و نه بدبینی مطلق، جایگزین تحلیل علمی مبتنی بر احتمال نیست.

در خصوص پاییز و زمستان پیش‌رو، چند نکته اساسی باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد:

۱- ال‌نینو به معنای ترسالی قطعی در ایران نیست

ال‌نینو یک ناهنجاری اقیانوسی ـ جوی است و نه یک سامانه بارشی مستقیم. اثر آن بر ایران از طریق تغییر در الگوهای گردش عمومی جو، رفتار امواج راسبی، موقعیت جت‌استریم‌ها و مسیر انتقال رطوبت اعمال می‌شود. به همین دلیل، نحوه اثرگذاری آن به آرایش سایر سامانه‌های جوی بستگی دارد. با این حال، ارزیابی‌های اخیر NOAA نشان می‌دهد که احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان امسال بسیار بالاست.

۲- عدم قطعیت معادل «احتمال خشکسالی» نیست

عدم قطعیت طیفی از سناریوها را در بر می‌گیرد؛ از بارش کمتر از نرمال گرفته تا بارش نرمال، فراتر از نرمال و حتی رخدادهای حدی. پیش‌بینی‌های فصلی صرفاً تصویری کلی از رفتار یک فصل ارائه می‌کنند و قادر نیستند زمان و مکان دقیق یک سامانه بارشی یا وقوع یک سیلاب مشخص را ماه‌ها پیش تعیین کنند. سازمان هواشناسی نیز تأکید کرده است که جزئیات زمانی و مکانی سامانه‌های بارشی معمولاً در بازه یک تا دو هفته پیش از وقوع، با دقت بیشتری قابل تشخیص است.

۳- شرایط فعلی ENSO یک سیگنال اقلیمی کم‌سابقه ایجاد کرده است

بر اساس گزارش ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ NOAA، دمای سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی شرقی بیش از سه درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین بلندمدت بوده و شاخص Niño 3.4 در ماه اوت به حدود مثبت ۱.۸ درجه رسیده است. این سازمان احتمال بیش از ۹۰ درصدی برای تداوم یک ال‌نینوی بسیار قوی و احتمال ۷۵ درصدی برای ثبت رخدادی تاریخی در دوره اکتبر تا دسامبر را اعلام کرده است.

با این حال، این سیگنال به‌تنهایی پیش‌بینی‌کننده بارش ایران نیست. ال‌نینو تنها شرایط زمینه‌ای را تغییر می‌دهد و میزان واقعی بارش به برهم‌کنش آن با سایر الگوهای منطقه‌ای و جهانی، منابع رطوبتی، ناوه‌های تراز میانی، موقعیت جت‌استریم و شرایط فشار و دما در منطقه بستگی دارد.

۴- مدل‌های فصلی نشانه‌هایی از افزایش بارش را نشان می‌دهند

بررسی خروجی‌های فصلی فعلی از جمله مدل ECMWF-SEAS5 نشان می‌دهد که از ماه اکتبر به بعد، احتمال تقویت بارش در بخش‌هایی از شرق مدیترانه، آناتولی، شمال عراق، رشته‌کوه زاگرس و مناطقی از غرب و شمال ایران افزایش می‌یابد.

با این حال، این افزایش به معنای وقوع قطعی ترسالی در سراسر کشور نیست. حتی در همین مدل‌ها نیز تأکید شده که داده‌های ارائه‌شده در مقیاس سلول‌های مدل هستند و نمی‌توان آن‌ها را مستقیماً معادل بارش واقعی یک شهر یا وقوع سیلاب دانست.

در نتیجه، تفسیر علمی‌تر این است که مدل‌ها از افزایش احتمال بارش نرمال تا فراتر از نرمال، به‌ویژه در بخش‌هایی از غرب و شمال کشور حکایت دارند؛ نه از وقوع قطعی ترسالی در سراسر ایران.

۵- خطر سیلاب لزوماً تابع مجموع بارش فصل نیست

ممکن است مجموع بارش یک فصل نزدیک به نرمال باشد، اما چند رخداد کوتاه‌مدت و شدید باعث وقوع سیلاب‌های گسترده شود. شدت بارش، مدت زمان آن، میزان اشباع خاک، وضعیت پوشش زمین، شیب حوضه‌های آبریز، ظرفیت رودخانه‌ها و نحوه تمرکز زمانی و مکانی بارش، همگی در شکل‌گیری سیلاب نقش دارند.

مطالعات انجام‌شده در ایران نیز نشان می‌دهد که کم‌فشار سودانی و ناوه دریای سرخ در بسیاری از رخدادهای بارش سنگین، به‌ویژه در جنوب و جنوب‌غرب کشور، نقش تعیین‌کننده دارند. بنابراین نه می‌توان گفت «بارش بیشتر الزاماً به معنای سیلاب بیشتر است» و نه می‌توان نتیجه گرفت «بارش نرمال به معنای نبود خطر سیلاب خواهد بود».

۶- مدیریت مخازن تنها به میزان بارش وابسته نیست

حتی اگر بارش زمستان در محدوده نرمال قرار گیرد، مدیریت منابع آب و مخازن سدها به عوامل متعددی از جمله وضعیت اولیه ذخایر، زمان‌بندی بارش‌ها، سهم بارش برف در ارتفاعات، میزان ذوب برف، ورودی حوضه‌ها، تبخیر، نیازهای شرب و کشاورزی و محدودیت‌های بهره‌برداری بستگی دارد.

بنابراین بیان این گزاره که «در صورت نرمال بودن بارش‌ها، مدیریت سدها به‌راحتی انجام خواهد شد» دقیق نیست. تعبیر علمی‌تر آن است که در صورت تحقق بارش‌های نزدیک به نرمال و توزیع زمانی مناسب، امکان برنامه‌ریزی و بهره‌برداری بهتر از مخازن افزایش خواهد یافت.

۷- نقش سامانه‌های سودانی و دریای سرخ در آذرماه

از منظر علمی، اصطلاح صحیح «جبهه سودانی» نیست، بلکه «کم‌فشار سودانی» و «ناوه دریای سرخ» است. این سامانه‌ها در فصول سرد و انتقالی می‌توانند با انتقال رطوبت به ایران، به‌ویژه در مناطق جنوبی و جنوب‌غربی، زمینه‌ساز بارش‌های سنگین شوند. در صورت هم‌زمانی این سامانه‌ها با شرایط مناسب در ترازهای میانی جو، احتمال وقوع بارش‌های قابل توجه افزایش خواهد یافت.

در شرایط فعلی، نه می‌توان از «ترسالی قطعی» سخن گفت و نه «خشکسالی» را سناریوی غالب دانست. آنچه داده‌ها و مدل‌های موجود نشان می‌دهند، شکل‌گیری یک سیگنال بسیار قوی ال‌نینو همراه با نشانه‌هایی از افزایش پتانسیل بارش پاییزی در بخش‌هایی از ایران است.

همچنین گزارش‌های اخیر سازمان هواشناسی کشور آغاز بارش‌های سیستماتیک را از حدود هفته سوم تا چهارم مهرماه، ابتدا در غرب و شمال‌غرب کشور، محتمل می‌دانند. با این حال، توزیع زمانی و مکانی بارش‌ها همچنان با عدم قطعیت همراه است. به همین دلیل، در کنار احتمال بهبود وضعیت بارش و تغذیه حوضه‌های آبریز، باید احتمال وقوع بارش‌های حدی و سیلابی نیز جدی گرفته شود.

به بیان فنی، آنچه امروز مشاهده می‌شود «تقویت سیگنال اقلیمی مساعد برای بارش» است، نه تضمین وقوع بارش در سراسر کشور. تصمیم‌گیری صحیح نیز مستلزم به‌روزرسانی مستمر پیش‌بینی‌ها و حرکت از مقیاس فصلی به پیش‌بینی‌های زیر‌فصلی، میان‌مدت و کوتاه‌مدت است؛ جایی که جزئیات زمانی و مکانی رخدادها با دقت بیشتری قابل ارزیابی خواهند بود.