به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، افزایش قیمت دارو و مکمل‌های دارویی در ماه‌های اخیر به یکی از نگرانی‌های جدی مردم تبدیل شده است. بسیاری از مصرف‌کنندگان می‌گویند محصولاتی که تنها چند هفته قبل خریداری کرده‌اند، اکنون با افزایش قابل توجه قیمت مواجه شده‌اند. مکملی که یک ماه پیش حدود ۷۰۰ هزار تومان قیمت داشت، امروز به یک میلیون تومان رسیده و این افزایش‌های پی‌درپی باعث شده بخش بزرگی از جامعه دیگر توان تهیه برخی اقلام دارویی و مکمل‌ها را نداشته باشند.

در شرایطی که سلامت مردم به طور مستقیم به دسترسی به دارو وابسته است، مسئله امروز تنها کمبود دارو نیست؛ بلکه افزایش قیمت‌ها باعث شده حتی وجود دارو در بازار نیز برای بسیاری از مردم معنای چندانی نداشته باشد، زیرا توان پرداخت هزینه آن را ندارند.

برخی داروخانه‌داران نیز معتقدند افزایش مداوم قیمت دارو و مکمل‌ها باعث کاهش قدرت خرید مردم شده است؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از مصرف‌کنندگان دیگر مانند گذشته امکان خرید اقلام مورد نیاز خود را ندارند. به گفته آنها، در چنین شرایطی تفاوت چندانی میان وجود دارو در قفسه داروخانه و نبود آن برای برخی بیماران وجود ندارد، زیرا مشکل اصلی به توان اقتصادی مردم بازمی‌گردد.

دارو یک زنجیره است و وزارت بهداشت تنها تصمیم‌گیر این حوزه نیست

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا درباره چرخه تأمین، قیمت‌گذاری و توزیع دارو گفتند: زنجیره دارویی کشور تنها به یک بخش محدود نمی‌شود و افزایش قیمت دارو حاصل مجموعه‌ای از عوامل در بخش تولید، واردات، تأمین مواد اولیه، توزیع و نظارت است.

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت درباره فرآیند ورود دارو و مواد اولیه به چرخه تولید و مصرف توضیح دادند: «مواد اولیه دارو وقتی وارد کشور می‌شود، باید مراحل مختلفی را طی کند. ابتدا مواد اولیه تأمین می‌شود، سپس وارد چرخه بررسی و تأیید می‌شود، در سامانه‌های مربوط مانند تیتک ثبت و تأیید می‌شود و بعد از آن به مرحله تولید و توزیع می‌رسد. این یک فرآیند مشخص است.»

آنها ادامه دادند: «اما باید توجه داشت که همه مسائل در اختیار وزارت بهداشت نیست. بخشی از موضوع مربوط به وزارت صنعت و حوزه‌های دیگر است، چون قیمت‌گذاری یک موضوع بین‌دستگاهی محسوب می‌شود. گروه‌های مختلفی در این فرآیند نقش دارند و وزارت بهداشت تنها تصمیم‌گیر این بخش نیست.»

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی کشور بر قیمت دارو گفتند: «وقتی درباره افزایش قیمت دارو صحبت می‌کنیم، باید ببینیم شرایط تورمی کشور چه اثری روی قیمت تمام‌شده گذاشته است. باید مشخص شود افزایش قیمت‌ها واقعاً ناشی از هزینه‌های تولید، واردات و تأمین مواد اولیه است یا عوامل دیگری هم در این میان نقش دارند.»

اگر تأمین مواد اولیه بدون مانع انجام شود، مشکل جدی در تأمین دارو نخواهیم داشت

کارشناسان یکی از عوامل مهم در افزایش قیمت دارو را مسئله تأمین مواد اولیه دانستند و گفتند: «یکی از مسائل اصلی این است که مواد اولیه با چه شرایطی وارد کشور می‌شود. اگر مواد اولیه بدون مشکل وارد شود و محدودیت‌ها و موانع وجود نداشته باشد، وزارت بهداشت در تأمین دارو مشکل جدی نخواهد داشت.»

آنها ادامه دادند: «اما وقتی واردات مواد اولیه با دشواری مواجه می‌شود، طبیعی است که این موضوع روی قیمت نهایی اثر بگذارد. هزینه‌های مربوط به تأمین، انتقال، واردات و تولید در نهایت به قیمت محصول منتقل می‌شود.»

کارشناسان با اشاره به نمونه‌هایی از کمبود برخی داروها توضیح دادند: «برای مثال دارویی وجود دارد که برای بیماران قلبی مصرف می‌شود. ممکن است در مقطعی در بازار پیدا نشود، در حالی که در گذشته موجود بوده است. حتی گاهی مجبور می‌شویم برای تهیه داروی مورد نیاز خانواده، آن را از شهری دیگر تهیه کنیم و مسیر طولانی طی شود.»

مشکل فقط تولید دارو نیست؛ بخش مهم ماجرا نظارت بر قیمت و عرضه است

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت تأکید کردند که بررسی بازار دارو نباید تنها به مسئله تولید محدود شود و گفتند:«یک بخش این است که مواد اولیه وجود ندارد یا گران شده است، اما بخش دیگر این است که برخی داروها یا مکمل‌های دارویی به شکل غیرعادی افزایش قیمت پیدا می‌کنند. اینجا بحث نظارت اهمیت پیدا می‌کند.»

آنها ادامه دادند:«باید مشخص شود سازوکار قیمت‌گذاری چگونه انجام می‌شود و چه نهادی بر اجرای واقعی آن در بازار نظارت دارد.»

کارشناسان درباره فرآیند تعیین قیمت دارو توضیح دادند:«در قیمت‌گذاری، مجموعه‌ای از دستگاه‌ها نقش دارند؛ وزارت صنعت، وزارت بهداشت، گمرک، سازمان توسعه تجارت، بانک مرکزی و سایر نهادهای مرتبط. اما سؤال اصلی این است که بعد از تعیین قیمت، چه نظارتی بر بازار وجود دارد؟»

آنها اضافه کردند:«نمی‌شود فقط قیمت را تعیین کرد و بعد بازار را رها کرد. باید بررسی شود سازمان غذا و دارو چه نظارتی بر داروخانه‌ها دارد، داروهای خارج از شبکه رسمی چگونه کنترل می‌شوند و چه سازوکاری برای جلوگیری از تخلف وجود دارد.»

داروخانه روی داروی رسمی چارچوب دارد، اما بازار غیررسمی می‌تواند مشکل‌ساز شود

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت درباره تفاوت میان داروهای موجود در شبکه رسمی و خارج از آن گفتند:«داروخانه روی فروش دارویی که از مسیر رسمی دریافت کرده باشد، چارچوب مشخصی دارد. اما درباره داروهایی که از مسیرهای غیررسمی وارد بازار می‌شوند، شرایط متفاوت است.»

آنها ادامه دادند: «ممکن است فردی دارویی را خارج از شبکه رسمی تهیه کند و بعد با هر قیمتی که بخواهد در بازار عرضه کند. اینجاست که نقش نظارت بسیار مهم می‌شود.»

قبل از اعلام رسمی گرانی، بازار خودش را با قیمت جدید تنظیم می‌کند

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت با اشاره به یکی از چالش‌های مهم در زنجیره توزیع دارو گفتند: «مشکل سیستم دارویی اینجاست؛ چه آنهایی که در حوزه پخش دارو فعالیت می‌کنند و چه برخی داروخانه‌ها، مسئله این است که گاهی دارو در انبار یا جای دیگری نگهداری می‌شود تا قیمت جدید اعلام شود.»

آنها ادامه دادند: «فرض کنید مسئول توزیع هستید. قیمت‌گذاری جدید قرار است انجام شود. قبل از اینکه بخشنامه رسمی بیاید و قبل از اینکه قیمت جدید وارد چرخه توزیع شود، خبر بین داروخانه‌ها می‌چرخد. یک داروخانه به داروخانه دیگر خبر می‌دهد که این دارو قرار است گران شود.»

کارشناسان با مقایسه این وضعیت با رفتار بازار در زمان انتشار اخبار افزایش قیمت کالاهای دیگر توضیح دادند: «این اتفاق شبیه زمانی است که در جامعه خبر افزایش قیمت بنزین منتشر می‌شود و روی قیمت همه چیز اثر می‌گذارد؛ حتی قبل از اینکه قیمت رسمی اعلام شود. در دارو هم همین اتفاق ممکن است رخ دهد. هنوز بخشنامه نیامده، هنوز قیمت جدید رسماً اعلام نشده، هنوز توزیع با قیمت جدید انجام نشده، اما بازار خودش را با افزایش قیمت آینده تنظیم می‌کند.»

آنها تأکید کردند:«اینجا مسئله اصلی، نظارت بر زنجیره توزیع است. اگر قرار است قیمت دارو تغییر کند، باید مشخص باشد دارویی که با قیمت قبلی خریداری شده، چگونه و با چه قیمتی وارد بازار می‌شود.»

اگر داروی خریداری‌شده با قیمت قدیم، با قیمت جدید فروخته شود، سود مضاعف ایجاد می‌شود

کارشناسان با اشاره به موضوع نگهداری کالا در انبارها گفتند:«یکی از مشکلات جدی این است که ممکن است محصولی قبلاً با قیمت پایین‌تر خریداری شده باشد، اما وقتی قیمت جدید اعلام می‌شود، همان محصول قدیمی نیز با قیمت جدید فروخته شود.»

آنها ادامه دادند: «اگر چنین اتفاقی بدون ضابطه رخ دهد، یک سود مضاعف برای برخی ایجاد می‌کند؛ یک بار از خرید قبلی و یک بار از افزایش قیمت جدید.»

کارشناسان با اشاره به ضرورت کنترل این فرآیند گفتند: «نظارت باید به شکلی باشد که مشخص شود دارو چه زمانی خریداری شده، با چه قیمتی وارد انبار شده و با چه قیمتی به مصرف‌کننده رسیده است. این اطلاعات اگر به شکل دقیق رصد شود، بسیاری از تخلفات قابل کنترل خواهد بود.»

مکملی که ۷۰۰ هزار تومان بوده، چرا در چند هفته به یک میلیون تومان می‌رسد؟

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت با اشاره به افزایش قیمت برخی مکمل‌های دارویی و بهداشتی گفتند:«گاهی یک مکمل تقویت مو را فردی با قیمت ۷۰۰ هزار تومان خریداری کرده، اما دو هفته بعد همان محصول را با قیمت یک میلیون تومان می‌خرد. سؤال این است که این افزایش قیمت در این فاصله کوتاه بر چه اساسی اتفاق افتاده و چه نهادی آن را بررسی می‌کند؟»

آنها ادامه دادند: «ممکن است بخشی از افزایش قیمت به هزینه‌های تولید، واردات یا مواد اولیه مربوط باشد، اما افزایش‌های ناگهانی و کوتاه‌مدت نیازمند بررسی دقیق است. نمی‌توان هر افزایش قیمتی را بدون بررسی پذیرفت.»

گاهی نبود دارو در بازار، به معنای نبود واقعی دارو نیست

کارشناسان با اشاره به برخی کمبودهای دارویی گفتند:«گاهی دارویی که قیمتش مثلاً ۳۰۰ هزار تومان است، در بازار پیدا نمی‌شود. اما این نبودن لزوماً به معنای نبود واقعی آن نیست.»

آنها اضافه کردند:«گاهی داروخانه‌ها، انبارهای دارویی یا شرکت‌های پخش، دارو را نگه می‌دارند تا شرایط قیمتی تغییر کند و بعد با قیمت بالاتر وارد بازار شود. البته نمی‌توان درباره همه موارد چنین قضاوتی کرد، اما این موضوع باید دقیق بررسی و نظارت شود.»

اگر سیستم دارویی شفاف باشد، همه چیز باید قابل ردیابی باشد

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت درباره ضرورت شفافیت در زنجیره دارویی گفتند: «اگر سیستم دارویی شفاف باشد، همه چیز باید قابل ردیابی باشد. وقتی می‌گوییم سامانه‌هایی مثل تیتک یا سامانه‌های بیمه وجود دارد، یعنی مسیر دارو باید مشخص باشد؛ اینکه دارو از کجا آمده، چه زمانی توزیع شده، با چه قیمتی خریداری شده و با چه قیمتی به دست مصرف‌کننده رسیده است. فروش دارو هم باید کاملاً قابل ثبت و بررسی باشد.»

آنها ادامه دادند:«یکی از مشکلات این است که گاهی اطلاعات دقیق درباره مسیر حرکت دارو از زمان ورود تا رسیدن به دست بیمار، به شکل شفاف در اختیار مردم و نهادهای نظارتی نیست. در حالی که هر مرحله از این زنجیره باید قابل بررسی باشد.»

کارشناسان با اشاره به مشکلات موجود در فروش آزاد دارو گفتند: «یکی دیگر از مشکلات، بحث نظارت بر فروش آزاد دارو است. گاهی سامانه بیمه قطع می‌شود و بیمار مجبور می‌شود دارو را آزاد تهیه کند. این مسائل نشان می‌دهد که سیستم نظارتی باید دقیق‌تر باشد تا مشخص شود چه زمانی دارو از مسیر بیمه خارج شده و چرا بیمار مجبور به پرداخت هزینه بیشتری شده است.»

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت با اشاره به تجربه فروشگاه‌های زنجیره‌ای توضیح دادند:«شما فروشگاه‌هایی مثل افق کوروش را ببینید. وقتی فردی خرید می‌کند، هر قلم کالا در سامانه ثبت می‌شود و موجودی، فروش و گردش کالا قابل مشاهده است. مدیریت می‌تواند ببیند چه کالایی، چه زمانی و به چه تعداد فروخته شده است.»

آنها اضافه کردند: «اگر همین شفافیت در داروخانه‌ها هم وجود داشته باشد، بسیاری از ابهامات برطرف می‌شود. باید مشخص باشد هر داروخانه چه دارویی را از چه شرکتی، در چه تاریخی و با چه قیمتی دریافت کرده و با چه قیمتی به بیمار فروخته است.»

کارشناسان تأکید کردند: «مشکل اصلی این است که امروز ما نمی‌دانیم در یک داروخانه دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد. نمی‌دانیم داروخانه چه زمانی دارو را گرفته، از کدام شرکت پخش دریافت کرده، دارو با قیمت روز توزیع شده یا با قیمت قبلی، و در نهایت با چه قیمتی به مردم فروخته شده است. این همان نقطه‌ای است که نظارت واقعی باید وارد شود.»

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت ادامه دادند:  «در مقاطعی هر جا مراجعه می‌کردید، گفته می‌شد دارو نیست. اما سؤال این است که چرا دارویی که باید در بازار باشد، ناگهان ناپدید می‌شود؟ مشکل شیر خشک، مشکل برخی داروها و برخی اقلام سلامت، در بسیاری موارد به همین چرخه تأمین، توزیع و نظارت بازمی‌گردد.»

مشکل فقط دارو نیست؛ مدیریت کل زنجیره دارویی دچار ضعف است

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت معتقدند یکی از مشکلات اصلی، نبود یک مدیریت یکپارچه بر تمام مراحل زنجیره دارویی است و گفتند: «مشکل ما نظارت است. در سازمان غذا و دارو، در چرخه توزیع و بین فعالان بازار، ارتباطات زیادی شکل گرفته و یک مدیریت استراتژیک که بتواند کل این چرخه را کنترل کند، وجود ندارد.»

آنها ادامه دادند: «وقتی یک زنجیره از تولید مواد اولیه تا واردات، توزیع و فروش نهایی وجود دارد، نمی‌توان فقط یک بخش را کنترل کرد و انتظار داشت مشکل حل شود. باید همه حلقه‌ها به صورت همزمان دیده شوند.»

کمبود دارو با دستور حل نمی‌شود؛ مشکل تأمین مالی باید حل شود

کارشناسان درباره نقش شرایط اقتصادی و محدودیت‌های مالی در بازار دارو گفتند: «رئیس‌جمهور دستور بدهد، وزارت بهداشت هم بخواهد، اما اگر مشکل تأمین و انتقال پول حل نشود، کار سخت می‌شود. در شرایط تحریم و بحران‌های اقتصادی، تأمین مواد اولیه با مشکلات جدی مواجه است.»

آنها تأکید کردند: «ما در حوزه دارو و تجهیزات پزشکی به شکل رسمی تحریم دارویی نداریم. هر کسی می‌گوید دارو تحریم است، باید دقیق‌تر نگاه کند. مشکل اصلی این است که ما به دلیل محدودیت‌های مالی، نبود ارتباطات بانکی، مشکلات مربوط به FATF و نبود تراکنش‌های مالی شفاف، امکان پرداخت راحت نداریم.»

مشکل اصلی تحریم دارو نیست؛ مشکل انتقال پول و ارتباط بانکی است

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت با اشاره به مشکلات موجود در تجارت خارجی دارو و مواد اولیه گفتند: «امروز ممکن است شما بتوانید مواد اولیه را از یک شرکت خارجی خریداری کنید، اما مسئله اصلی این است که چگونه پول آن را پرداخت کنید. در تجارت بین‌الملل معمولاً شرکت خارجی پیش‌فاکتور صادر می‌کند و خریدار باید مبلغ را پرداخت کند تا کالا ارسال شود.»

آنها ادامه دادند: «اما ما در بسیاری از موارد پیش‌فاکتور را داریم، شرکت فروشنده هم آماده همکاری است، اما مشکل انتقال پول وجود دارد. بسیاری از شرکت‌ها و بانک‌های خارجی حاضر نیستند تراکنش مستقیم با ایران انجام دهند و همین موضوع فرآیند تأمین مواد اولیه را دشوار می‌کند.»

کارشناسان تأکید کردند: «بنابراین مسئله فقط خرید دارو یا مواد اولیه نیست؛ مسئله این است که مسیر مالی برای انجام این خرید چگونه فراهم می‌شود. اگر مسیر پرداخت بسته باشد، حتی اگر تولیدکننده خارجی هم آماده همکاری باشد، عملاً تأمین کالا با مشکل مواجه می‌شود.»

نمی‌توان با روش‌های قدیمی تجارت، نیاز دارویی کشور را تأمین کرد

کارشناسان درباره مشکلات ارتباط مالی با کشورهای دیگر گفتند: «فرض کنید بخواهیم با یک شرکت خارجی معامله کنیم. سؤال این است که از چه بانکی می‌توانیم پول را منتقل کنیم؟ بسیاری از بانک‌های اروپایی و خارجی امکان همکاری مستقیم ندارند یا با احتیاط زیادی عمل می‌کنند.»

آنها ادامه دادند:«حتی برخی مسیرهای محدود مالی که در گذشته وجود داشت، امروز مانند گذشته فعال نیست. تجارت بین‌الملل بر پایه اعتماد، شفافیت و انتقال آسان پول شکل می‌گیرد و وقتی این مسیرها دچار مشکل می‌شود، هزینه نهایی کالا هم افزایش پیدا می‌کند.»

کارشناسان با اشاره به روابط تجاری با کشورهای منطقه توضیح دادند: «کشورهایی مانند ترکیه، پاکستان یا هند ممکن است اعلام کنند که آماده همکاری هستند و کالا می‌دهند، اما شرایط امروز مانند گذشته نیست. دیگر نمی‌توان گفت نفت بدهیم و کالا بگیریم. آنها هم به دنبال پرداخت‌های منظم، شفاف و قابل اطمینان هستند.»

آنها اضافه کردند:«شرایط اقتصادی و تجاری ایران برای طرف‌های مقابل هم اهمیت دارد. آنها باید مطمئن باشند که معامله انجام می‌شود، پول منتقل می‌شود و مسیر همکاری ادامه‌دار خواهد بود.»

شرکت‌های دارویی خصوصی هم زیر فشار شرایط اقتصادی قرار گرفته‌اند

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت با اشاره به ساختار بازار دارویی کشور گفتند: «بخش بزرگی از شرکت‌های دارویی ما خصوصی هستند. حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد بازار دارویی در اختیار شرکت‌های خصولتی است. این شرکت‌ها بخش مهمی از تولید و تأمین دارو را برعهده دارند.»

آنها ادامه دادند:«اما شرکت خصوصی هم در یک محیط اقتصادی فعالیت می‌کند. وقتی هزینه مواد اولیه، انتقال پول، حمل‌ونقل، تولید و سایر هزینه‌ها افزایش پیدا می‌کند، طبیعی است که این فشار به زنجیره دارو منتقل شود.»

کارشناسان تأکید کردند:«البته این موضوع به معنای نادیده گرفتن نقش نظارت نیست. حتی در شرایط سخت اقتصادی هم باید سازوکاری وجود داشته باشد که افزایش قیمت‌ها منطقی، شفاف و قابل بررسی باشد.»

دارو فقط یک کالا نیست؛ مسئله با سلامت مردم ارتباط مستقیم دارد

کارشناسان با اشاره به حساسیت حوزه دارو گفتند: «دارو با بسیاری از کالاهای دیگر تفاوت دارد. وقتی قیمت یک کالای مصرفی افزایش پیدا می‌کند، شاید فرد بتواند مصرف آن را کاهش دهد یا جایگزین پیدا کند، اما درباره دارو چنین امکانی وجود ندارد.»

آنها ادامه دادند:«بیمار قلبی، بیمار دیابتی یا فردی که به داروی خاص نیاز دارد، نمی‌تواند مصرف دارو را متوقف کند. به همین دلیل سیاست‌گذاری در این حوزه باید متفاوت باشد و فقط نگاه اقتصادی به موضوع نداشت.»

بحران واقعی فقط نبود دارو نیست؛ مردم باید توان خرید داشته باشند

کارشناسان حوزه بهداشت و سلامت در جمع‌بندی صحبت‌های خود گفتند:«وقتی همه این قطعات را کنار هم می‌گذاریم، به یک نتیجه می‌رسیم؛ مشکل دارو فقط یک عامل نیست. ترکیبی از ضعف نظارت، مشکلات زنجیره توزیع، مسائل مالی، محدودیت‌های بانکی، شرایط اقتصادی و مشکلات مدیریتی باعث شده امروز مردم با نگرانی‌های مختلفی مواجه باشند.»

آنها تأکید کردند:«مسئله اصلی فقط این نیست که دارو در بازار باشد یا نباشد. اگر دارو وجود داشته باشد اما مردم توان خرید آن را نداشته باشند، باز هم یک بحران ایجاد شده است.»

کارشناسان در پایان گفتند:«سیاست‌گذاری نباید فقط بر موجود بودن دارو تمرکز کند. باید دسترسی واقعی مردم به دارو، قدرت خرید آنها و سلامت جامعه هم مورد توجه قرار گیرد. دارویی که روی قفسه وجود دارد اما بیمار توان تهیه آن را ندارد، در عمل برای آن بیمار دسترسی محسوب نمی‌شود.»

حسین کرمانپور: دیگر فقط مواد اولیه مشکل نیست؛ بسته‌بندی و ملزومات تولید دارو مورد حمله نظامی قرار گرفته است

در همین رابطه، خبرنگار اجتماعی رکنا در گفت‌وگو با دکتر حسین کرمانپور، مدیرکل روابط عمومی وزارت بهداشت، درباره دلایل افزایش قیمت دارو و شرایط فعلی بازار دارویی کشور پرسید:

 می‌دانیم که برای قیمت‌گذاری دارو و مکمل‌های دارویی، کارگروه‌هایی متشکل از وزارت صمت، وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو، بانک مرکزی و سایر نهادهای مرتبط تصمیم‌گیری می‌کنند، اما واقعیت این است که افزایش قیمت دارو و به‌ویژه مکمل‌های دارویی برای مردم به وضعیتی نگران‌کننده رسیده است. بسیاری از شهروندان احساس می‌کنند هزینه‌های درمان آن‌قدر بالا رفته که عملاً امکان استفاده از خدمات دارویی و درمانی برایشان دشوار شده است. البته روشن است که همه این موضوع به وزارت بهداشت مربوط نمی‌شود و بخشی از آن به مسائل ارزی، تبادلات مالی و شرایط اقتصادی کشور بازمی‌گردد، اما در نهایت مردم حوزه سلامت را مسئول پاسخگویی می‌دانند توضیح شما در خصوص وضعیت دارو و درمان در شرایط فعلی کشور چیست؟

دکتر حسین کرمانپور مدیر روابط عمومی وزارت بهداشت در این خصوص به خبرنگار اجتماعی رکنا گفت:  مشکلی که امروز با آن روبه‌رو هستیم این است که اگر شرایط به همین شکل ادامه پیدا کند، با چالش‌های بیشتری در حوزه تأمین دارو مواجه خواهیم شد. دیگر فقط موضوع تأمین مواد اولیه دارویی مطرح نیست؛ امروز حتی در حوزه بسته‌بندی، آلومینیوم و سایر ملزومات مورد نیاز تولید دارو نیز با مشکلاتی روبه‌رو هستیم. بخشی از ظرفیت‌های تولیدی و تأمین این اقلام آسیب دیده و ناچاریم برخی از نیازها را از طریق واردات تأمین کنیم.

وی ادامه داد: در شرایط فعلی، اینکه هنوز دارو در کشور موجود است و در اختیار بیماران قرار می‌گیرد، نتیجه تلاش گسترده مجموعه‌های مختلف است. با این حال نگرانی ما این است که کمبودهای دارویی افزایش پیدا نکند، زیرا متأسفانه به‌تدریج برخی اقلام به فهرست کمبودهای دارویی اضافه می‌شوند.

مدیرکل روابط عمومی وزارت بهداشت افزود: جنگ و شرایط ناشی از آن فقط یک مسئله نظامی نیست و آثار آن در حوزه‌های مختلف از جمله سلامت و دارو دیده می‌شود. وزارت بهداشت تنها می‌تواند هشدارها و دغدغه‌های خود را مطرح کند و امیدواریم تصمیم‌گیران کشور با دقت و تدبیر بیشتری عمل کنند تا آسیب کمتری به مردم وارد شود.

او تأکید کرد: مسئله دارو فقط دغدغه بیماران نیست. ما که در حوزه سلامت فعالیت می‌کنیم نیز خودمان بیمار می‌شویم، خانواده‌ها و نزدیکانمان بیمار می‌شوند و مانند سایر مردم به داروخانه‌ها مراجعه می‌کنیم. بسیاری از اطرافیان ما نیز با همین مشکلات و دغدغه‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

کرمانپور در ادامه با اشاره به هزینه‌های غیرضروری که گاه به نسخه‌های درمانی اضافه می‌شود، گفت: «در بسیاری از موارد، بیمار انتظار دارد اقلامی برای او تجویز شود که از نظر علمی ضرورت چندانی ندارند. برای مثال، برخی بیماران اصرار دارند سرم یا انواع مکمل‌ها برایشان تجویز شود؛ در حالی که کاربرد سرم کاملاً مشخص است و تنها در شرایط خاصی مانند از دست رفتن حجم قابل توجهی از خون، شوک یا مواردی که بیمار نیاز واقعی به دریافت مایعات از طریق رگ دارد، استفاده از آن توجیه علمی دارد.»

در زمینه مصرف دارو با مشکلات فرهنگی روبه‌رو هستیم

وی افزود: «گاهی بیمار انتظار دارد پزشک برای او انواع ویتامین‌ها و مکمل‌ها را تجویز کند، در حالی که ممکن است نسخه‌ای که از نظر علمی برای درمان بیماری او کافی است، حتی به ۵۰ هزار تومان هم نرسد. اما وقتی چند مکمل و اقلام غیرضروری به آن اضافه می‌شود، هزینه نسخه به چند میلیون تومان افزایش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی بیمار تصور می‌کند مشکل از وزارت بهداشت یا پزشک است، در حالی که بخشی از مسئله به فرهنگ مصرف دارو و انتظاراتی بازمی‌گردد که در جامعه شکل گرفته است.»

مدیرکل روابط عمومی وزارت بهداشت تأکید کرد: «متأسفانه در زمینه مصرف دارو با مشکلات فرهنگی روبه‌رو هستیم. برخی باورها و جملاتی که درباره دارو و درمان مطرح می‌شود، پایه علمی ندارد و گاهی حتی در حوزه شبه‌علم قرار می‌گیرد. به همین دلیل معتقدم فرهنگ‌سازی در این حوزه یک ضرورت جدی است.»

باید تلاش بیشتری برای آگاهی‌بخشی به مردم انجام دهیم و فرهنگ مصرف صحیح دارو را تغییر دهیم

او ادامه داد: «در این زمینه انتقاد جدی به خود وزارت بهداشت، نظام دارویی کشور و حتی مجموعه روابط عمومی‌ها وارد است. ما باید تلاش بیشتری برای آگاهی‌بخشی به مردم انجام دهیم و فرهنگ مصرف صحیح دارو را تغییر دهیم. اگر دارویی واقعاً مورد نیاز بیمار باشد، باید تجویز و مصرف شود؛ حتی اگر هزینه آن بالا باشد. اما نباید اجازه دهیم مصرف بی‌رویه و غیرضروری دارو و مکمل به یک عادت تبدیل شود.»

کرمانپور با اشاره به برنامه‌های فرهنگی وزارت بهداشت گفت: «در حوزه روابط عمومی تلاش کرده‌ایم این موضوع را جدی‌تر دنبال کنیم. از رسانه‌ها نیز می‌خواهیم به ما کمک کنند تا بتوانیم فرهنگ صحیح مصرف دارو را در جامعه گسترش دهیم. در حال حاضر با همکاری گروهی از جوانان نسل Z در حال اجرای طرحی هستیم که امیدواریم طی سه تا چهار ماه آینده از آن رونمایی شود. هدف این است که مردم هنگام مراجعه به داروخانه‌ها شناخت بهتری نسبت به داروهای ضروری و غیرضروری داشته باشند و مصرف دارو بر مبنای اصول علمی انجام شود.»

باید تلاش کنیم از نگاه صرفاً درمان‌محور فاصله بگیریم و به سمت سلامت‌محوری حرکت کنیم

وی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر لزوم تغییر نگاه از درمان‌محوری به سلامت‌محوری گفت: «باید تلاش کنیم از نگاه صرفاً درمان‌محور فاصله بگیریم و به سمت سلامت‌محوری حرکت کنیم. امروز بخش بزرگی از بودجه‌ها، منابع و امکانات کشور صرف درمان می‌شود، در حالی که اگر در حوزه پیشگیری و ارتقای سلامت سرمایه‌گذاری بیشتری انجام شود، بسیاری از این هزینه‌ها کاهش خواهد یافت.»

او افزود: «ممکن است این حرف به مذاق برخی خوش نیاید، اما واقعیت این است که سال‌هاست بر ریل اشتباهی حرکت می‌کنیم. هر چقدر تخت بیمارستانی، تجهیزات تشخیصی و امکانات درمانی اضافه کنیم، اگر به ریشه‌های بیماری‌ها توجه نکنیم، همچنان با افزایش هزینه‌های درمان مواجه خواهیم بود. باید به موضوعاتی مانند تغذیه سالم، کاهش مصرف دخانیات، کنترل آلودگی هوا، حفظ منابع آب، اصلاح سبک زندگی، افزایش تحرک بدنی و پیشگیری از سوءمصرف مواد توجه جدی‌تری داشته باشیم؛ چرا که سلامت جامعه از همین مسیر تأمین می‌شود.»

باید سبک زندگی سالم تری داشته باشیم

کرمانپور در ادامه با تأکید بر اهمیت پیشگیری و خودمراقبتی گفت: «اگر بتوانیم جامعه‌ای داشته باشیم که مردم سبک زندگی سالم‌تری داشته باشند، تغذیه مناسب‌تری داشته باشند، تحرک کافی داشته باشند و از سلامت خود مراقبت کنند، طبیعی است که نیاز به مراجعه‌های مکرر به پزشک و مصرف دارو نیز کاهش پیدا می‌کند. داشتن بدن سالم و کبد سالم، نتیجه همین مراقبت‌هاست و باید این فرهنگ را در جامعه تقویت کنیم.»

وی افزود: «ما جلسات متعددی در این زمینه برگزار کرده‌ایم و امیدواریم تا پایان این دولت بتوانیم به نتایجی برسیم که خودمراقبتی در جامعه افزایش پیدا کند. یکی از موضوعاتی که دنبال می‌کنیم این است که بخشی از داروها بتوانند در چارچوب مشخص و قانونی، بدون نسخه و به شکل کنترل‌شده در اختیار بیماران قرار بگیرند؛ همان چیزی که در دنیا با عنوان OTC شناخته می‌شود. البته این موضوع باید با آموزش و افزایش آگاهی مردم همراه باشد تا مصرف دارو درست انجام شود.»

اگر بیمار یاد بگیرد چطور از خود مراقبت کند هزینه درمان کمتری پرداخت خواهد کرد

مدیرکل روابط عمومی وزارت بهداشت ادامه داد: «اگر بیمار یاد بگیرد که چگونه از خودش مراقبت کند و در چه شرایطی به پزشک مراجعه کند، هم به سلامت او کمک می‌شود و هم هزینه‌های پرداخت از جیب مردم کاهش پیدا می‌کند. در مقابل، مراجعه‌های غیرضروری، افزایش هزینه‌های درمان و مصرف بی‌رویه دارو باعث فشار بیشتر به خانواده‌ها می‌شود.»

یکی از مشکلات جدی امروز در نسخه‌های پزشکی، مصرف تعداد زیاد داروهاست

او با اشاره به پدیده چنددارویی یا «پُلی‌فارماسی» گفت: «یکی از مشکلات جدی امروز در نسخه‌های پزشکی، مصرف تعداد زیاد داروهاست. همیشه دارو به معنای درمان نیست؛ گاهی مصرف داروهای متعدد، مراجعه به پزشکان مختلف و رفتن از یک پزشک به پزشک دیگر می‌تواند شرایط بیمار را پیچیده‌تر و حتی بدتر کند.»

کرمانپور با بیان یک نمونه از تجربه کاری خود گفت: «تا همین شب گذشته که شیفت بودم، بیماری داشتم که از ابتدای تیرماه تا پایان تیرماه، یعنی طی یک ماه، هشت بار به پزشکان مختلف مراجعه کرده بود و داروهای متعددی دریافت کرده بود. این نشان می‌دهد که ما باید در نظام سلامت به سمتی برویم که هم بیمار پرونده و مسیر درمان مشخصی داشته باشد و هم عملکرد پزشکان به شکل دقیق‌تری ارزیابی شود.»

پزشک باید کارنامه داشته باشد؛ اینکه چگونه دارو تجویز می‌کند و چقدر به اصول علمی پایبند است

وی افزود: «پزشک هم باید کارنامه داشته باشد؛ اینکه چگونه دارو تجویز می‌کند، چقدر به اصول علمی پایبند است و چگونه با بیمار برخورد می‌کند. ما با جدیت این مسیر را دنبال می‌کنیم و در روزهای آینده ارزیابی‌هایی انجام خواهد شد. برای پزشکانی که عملکرد مطلوبی دارند، سازوکارهای تشویقی در نظر گرفته می‌شود و در مقابل، اگر پزشکی برخلاف اصول علمی رفتار کند یا داروهای غیرضروری تجویز کند، حتماً با آن برخورد خواهد شد.»

کرمانپور با اشاره به مصرف نادرست برخی داروها و تأثیر آن بر سلامت مردم گفت: «سهم دارویی که باید برای یک فرد در طول یک سال یک یا دو بار مصرف شود، گاهی به دلایل مختلف چندین برابر افزایش پیدا می‌کند؛ ممکن است دارو انباشته شود، بدون نیاز مصرف شود یا به شکل نادرست مورد استفاده قرار گیرد. این موضوع نه‌تنها هزینه ایجاد می‌کند، بلکه به سلامت فرد و خانواده او نیز آسیب می‌زند.»

وی تأکید کرد: «بازار مصرف دارو و اصلاح رفتار مردم در این حوزه، موضوع بسیار بزرگی است و نیاز به کار کارشناسی دارد. از نگاه من که در حوزه روابط عمومی فعالیت می‌کنم، موضوعات زیادی برای بررسی وجود دارد، اما قطعاً کارشناسان فنی، سندیکاها، تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و حتی داروخانه‌ها نیز دیدگاه‌های مهمی دارند که باید شنیده شود.»

نباید به شکلی دارو مصرف کنیم که بعدها بگوییم کاش آن دارو را نخورده بودیم

کرمانپور با اشاره به ضرورت مصرف منطقی دارو گفت: «در کتاب‌های علمی هم تأکید شده که دارو همان‌طور که می‌تواند شفابخش باشد، می‌تواند آسیب‌زا هم باشد. دارو می‌تواند درد را کاهش دهد و بیماری را درمان کند، اما مصرف نادرست یا بیش از اندازه آن ممکن است مشکلات جدیدی ایجاد کند؛ حتی در مواردی زمینه برخی بیماری‌ها را فراهم کند و بعدها فرد حسرت بخورد که ای کاش مصرف بی‌دلیل آن دارو را ادامه نمی‌داد.»

روسای شعام در جریان وضعیت دارو و درمان کشور هستند؟

با توجه به شرایط فعلی کشور و اینکه تصمیمات بخش‌های مختلف می‌تواند بر حوزه سلامت و دارو اثرگذار باشد، آیا وزارت بهداشت و وزیر بهداشت درباره وضعیت دارو و درمان کشور با مسئولان بخش‌های دیگر و تصمیم‌گیران حوزه‌های مختلف بخصوص شعام صحبت‌هایی داشته‌اند؟ آیا در تصمیمات کلان کشور و این روزها در بخش تصمیمات مدیریت نظامی؛ شرایط حوزه سلامت مورد توجه قرار می‌گیرد؟

حسین کرمانپور در پاسخ به این سوال گفت: «به صورت سربسته عرض کنم که بخش قابل توجهی از وقت وزیر بهداشت در شرایط فعلی صرف همین مسائل می‌شود؛ چه در حوزه علمی، چه در حوزه اطلاع‌رسانی و چه در جلساتی که برای تبیین شرایط سلامت کشور برگزار می‌شود. بخش زیادی از این زمان صرف توضیح وضعیت موجود، ارائه اطلاعات و بیان دغدغه‌های حوزه سلامت به مجموعه‌های مختلف از جمله دولت، بانک مرکزی و سایر نهادهای مرتبط می‌شود تا زیربنای تصمیمات با توجه بیشتری به شرایط سلامت کشور شکل بگیرد.»

کرمانپور در ادامه با اشاره به وضعیت نظام سلامت کشور گفت: «با وجود همه مشکلات، سلامت کشور در بسیاری از شاخص‌ها از بسیاری از کشورهای منطقه فرسنگ‌ها جلوتر است، اما این جایگاه بر دوش کارکنان نظام سلامت و مردم قرار دارد و باید به شکلی این شرایط را مدیریت کنیم که نیروهای ما در نظام سلامت، با آرامش و امنیت بتوانند کار کنند. جنس کار در سلامت، انسان است؛ باید کسی که در این حوزه فعالیت می‌کند احساس امنیت، آرامش و رضایت داشته باشد تا بتواند خدمت بهتری ارائه دهد.»

وی افزود: «سلامت و امنیت در کنار یکدیگر قرار دارند. اگر در حوزه سلامت اختلال ایجاد شود، قطعاً آثار آن می‌تواند به حوزه‌های دیگر از جمله امنیت اجتماعی نیز سرایت کند.»

مدیرکل روابط عمومی وزارت بهداشت با اشاره به تأثیر بحران‌های جهانی بر سلامت جوامع گفت: «همان‌طور که در مصاحبه‌های قبلی هم اشاره کردم، به نظرم برخی کشورها مانند آمریکا، اسرائیل و برخی کشورهای اروپایی تصور می‌کنند که یک کشور را هدف قرار داده‌اند، اما واقعیت این است که زخم بر پیکر جهان ایجاد می‌شود. ممکن است یک زخم کوچک با یک بخیه و جراحی درست درمان شود، اما وقتی زخم‌های متعدد در نقاط مختلف جهان ایجاد شود؛ از افغانستان و ایران گرفته تا غزه، فلسطین، عراق، اوکراین و سایر مناطق، این زخم‌ها اثرات تشدیدکننده‌ای بر سلامت جهانی خواهند داشت.»

او ادامه داد: «به نظر می‌رسد برخی تصمیم‌گیران در جهان روی شاخه‌ای نشسته‌اند که در حال بریدن آن هستند. جنگ، تحریم و خشونت در نهایت به ضرر همه تمام خواهد شد. کسانی که تنها به جنگ و خونریزی فکر می‌کنند، باید بدانند که نتیجه این مسیر بازگشت به نقطه اول و ایجاد بحران‌های گسترده‌تر خواهد بود.»

کرمانپور با اشاره به آثار باقی‌مانده از جنگ‌های گذشته گفت: «کشور ما هنوز از جنگ هشت‌ساله دفاع مقدس زخم‌های زیادی بر پیکر خود دارد. حالا اگر زخم‌های جدیدی به جامعه وارد شود، فشار زیادی ایجاد خواهد کرد. مقاومت در برابر دشمن و ایستادگی، هزینه‌هایی دارد و این فشارها در بخش‌های مختلف جامعه خود را نشان می‌دهد.»

وی تأکید کرد: «یکی از حوزه‌هایی که آثار این فشارها را در بلندمدت خواهد دید، حوزه سلامت است. نباید فقط به دارو، تجهیزات پزشکی و بیمارستان فکر کنیم؛ آسیب‌های روحی و روانی ناشی از بحران‌ها نیز بسیار مهم است. وقتی انسان‌ها جان خود را از دست می‌دهند یا خانواده‌ها دچار آسیب می‌شوند، آثار آن فقط محدود به همان لحظه نیست.»

او با اشاره به حادثه میناب گفت: «برای مثال، اگر درباره کودکانی که در میناب جان خود را از دست دادند، تا سال‌ها برای ترمیم آسیب‌های روانی و اجتماعی آن منطقه اقدام نشود و ارتباط مستمر با مردم برقرار نشود، این زخم می‌تواند تا چند دهه و حتی نسل‌ها ادامه پیدا کند و آثار خود را بر جامعه بگذارد.»

کرمانپور ادامه داد: «سلامت چیزی نیست که بتوانیم آن را از فشارهای روحی، روانی و جسمی جدا کنیم. بمباران، آسیب‌های جسمی، کمبودها، مشکلات دارویی و فشارهای روانی همه در کنار هم بر سلامت جامعه اثر می‌گذارند و نمی‌توان انتظار داشت این حوزه از چنین شرایطی آسیب نبیند.»

وی در پایان گفت: «تمام تلاش ما این است که با پیگیری‌های مستمر، تا جایی که امکان دارد جلوی آسیب‌ها گرفته شود. وزیر بهداشت دائماً در جلسات مختلف حضور دارد و تلاش می‌کند شرایط حوزه سلامت برای تصمیم‌گیران کشور تبیین شود. در این مسیر، بانک مرکزی، بیمه‌ها و مجموعه‌های اطلاعاتی و امنیتی نیز همکاری می‌کنند، اما واقعیت این است که جنگ و تحریم‌ها اثرات خود را به شکل واضح نشان می‌دهند و مردم، مسئولان و رسانه‌ها این شرایط را درک می‌کنند. اگر اراده و مدیریت قاطع وجود داشته باشد، می‌توان بخشی از این آسیب‌ها را کنترل کرد.»