دریاچه ارومیه در نقطه‌ای میان بحران و احیا قرار گرفت / تراز ۱۲۷۰.۷۰ متر؛ دریاچه در موقعیت شکننده اما قابل مدیریت

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، آخرین داده‌های ثبت‌شده در سال آبی جاری نشان می‌دهد دریاچه ارومیه پس از رهاسازی حدود ۱۲۷۸ میلیون مترمکعب آب از سدهای بوکان و مهاباد به تراز ۱۲۷۰.۷۰ متر رسیده و حجم آن به ۲.۸۹ میلیارد مترمکعب افزایش یافته است. از منظر علمی، این رقم اگرچه نسبت به برخی سال‌های خشک اخیر افزایش قابل توجهی محسوب می‌شود، اما هنوز فاصله قابل ملاحظه‌ای با شاخص‌های احیای پایدار دارد. در ادبیات هیدرولوژیک دریاچه، نقطه‌ای که بتوان از آن به عنوان آغاز واقعی احیا نام برد معمولاً زمانی در نظر گرفته می‌شود که حجم آب حداقل به حدود ۴ تا ۵ میلیارد مترمکعب برسد و تراز به محدوده ۱۲۷۱.۵ تا ۱۲۷۲ متر نزدیک شود. بنابراین وضعیت فعلی را باید بیشتر به عنوان توقف روند افت شدید و ایجاد یک حاشیه ایمنی حداقلی برای اکوسیستم دریاچه تفسیر کرد، نه ورود قطعی به فاز احیا.

فاصله با تراز اکولوژیک؛ شکاف چند میلیارد مترمکعبی

تراز اکولوژیک پایدار دریاچه ارومیه در مطالعات ستاد احیا و وزارت نیرو حدود ۱۲۷۴.۱۰ متر برآورد شده است. رسیدن به این تراز نیازمند حجمی در حدود ۱۴ تا ۱۵ میلیارد مترمکعب آب است. مقایسه این شاخص با وضعیت فعلی نشان می‌دهد دریاچه هنوز حدود ۱۱ تا ۱۲ میلیارد مترمکعب کسری آب دارد و تراز آن بیش از ۳.۴ متر پایین‌تر از سطح مطلوب اکولوژیک قرار دارد. این فاصله به لحاظ هیدرولوژیک بسیار معنادار است، زیرا هر متر افزایش تراز در دریاچه ارومیه به چند میلیارد مترمکعب آب نیاز دارد. به همین دلیل حتی در سال‌هایی که افزایش ورودی‌ها رخ می‌دهد، رشد تراز دریاچه به صورت کند و تدریجی اتفاق می‌افتد و نمی‌توان انتظار جهش سریع در سطح آب داشت.

تابستان؛ بزرگ‌ترین آزمون پایداری آب در دریاچه

با توجه به اینکه اکنون در اردیبهشت ۱۴۰۵ قرار داریم، مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده برای سرنوشت این حجم آب، میزان تبخیر در فصل گرم خواهد بود. دریاچه ارومیه به دلیل موقعیت جغرافیایی و شوری بالا یکی از بالاترین نرخ‌های تبخیر در کشور را تجربه می‌کند. میانگین تبخیر سالانه در این پهنه آبی حدود ۹۰۰ تا ۱۲۰۰ میلی‌متر برآورد می‌شود و بخش قابل توجهی از آن در ماه‌های خرداد تا شهریور رخ می‌دهد. بر اساس داده‌های اقلیمی ایستگاه‌های منطقه، در تابستان ممکن است بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ میلیون مترمکعب از حجم آب دریاچه تنها به دلیل تبخیر از دست برود. اگر ورودی جدیدی از طریق بارش یا رهاسازی‌های تکمیلی وارد دریاچه نشود، این روند می‌تواند حجم فعلی ۲.۸۹ میلیارد مترمکعب را تا پایان تابستان به حدود ۲ تا ۲.۲ میلیارد مترمکعب کاهش دهد.

نقش ورودی‌های رودخانه‌ای؛ عامل تعیین‌کننده در حفظ تراز

بخش مهمی از سرنوشت تراز دریاچه در تابستان به جریان رودخانه‌های حوضه آبریز وابسته است. رودخانه‌هایی مانند زرینه‌رود، سیمینه‌رود، گدارچای و باراندوزچای مهم‌ترین تأمین‌کنندگان طبیعی آب دریاچه هستند، اما در ماه‌های گرم سال دبی این رودخانه‌ها به‌طور طبیعی کاهش می‌یابد. اگر برداشت‌های کشاورزی در بالادست افزایش پیدا کند، این کاهش شدیدتر خواهد شد. بررسی داده‌های سال‌های گذشته نشان می‌دهد که در برخی تابستان‌ها بیش از ۷۰ درصد جریان رودخانه‌های ورودی پیش از رسیدن به دریاچه در مصارف کشاورزی مصرف شده است. در چنین شرایطی حتی رهاسازی‌های مقطعی از سدها نیز نمی‌تواند به‌طور کامل افت ناشی از تبخیر را جبران کند.

پایداری احیا وابسته به مدیریت مصرف آب در حوضه

 احیای دریاچه ارومیه بیش از آنکه به پروژه‌های انتقال یا رهاسازی آب وابسته باشد، به مدیریت مصرف در حوضه آبریز وابسته است. در این حوضه بیش از ۶ میلیارد مترمکعب آب در سال مصرف می‌شود که حدود ۹۰ درصد آن در بخش کشاورزی است. حتی کاهش ۱۵ تا ۲۰ درصدی مصرف در این بخش می‌تواند سالانه بیش از یک میلیارد مترمکعب آب آزاد کند؛ رقمی که از بسیاری از پروژه‌های تأمین آب برای دریاچه مؤثرتر است. به همین دلیل در بسیاری از مطالعات بین‌المللی مدیریت تقاضا، تغییر الگوی کشت، افزایش بهره‌وری آبیاری و محدودسازی توسعه اراضی کشاورزی به عنوان ستون اصلی احیای دریاچه معرفی شده‌اند.

تابستان ۱۴۰۵؛ مرحله تثبیت یا بازگشت به عقب

برآورد هیدرولوژیک نشان می‌دهد که اگر روند فعلی بدون ورودی جدید ادامه یابد، تراز دریاچه احتمالاً در پایان تابستان حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر کاهش خواهد یافت. چنین کاهشی در شرایط فعلی غیرعادی نیست و در بسیاری از سال‌ها تجربه شده است، اما اهمیت آن در این است که اگر کاهش بیش از این مقدار باشد، بخش‌هایی از بستر کم‌عمق دوباره خشک خواهد شد و اثر مثبت افزایش حجم آب در بهار از بین می‌رود. در مقابل، اگر ورودی‌های رودخانه‌ای حفظ شود و برداشت‌ها کنترل شوند، دریاچه می‌تواند با حداقل افت از فصل گرم عبور کند و این موضوع از نظر علمی به معنای تثبیت شرایط خواهد بود.

 دریاچه هنوز در نقطه شکننده قرار دارد

داده‌های موجود نشان می‌دهد دریاچه ارومیه اکنون در نقطه‌ای میان بحران و احیا قرار گرفته است. حجم فعلی آب به اندازه‌ای هست که بتوان از ادامه حیات اکوسیستم صحبت کرد، اما هنوز آن‌قدر زیاد نیست که در برابر یک سال خشک یا یک تابستان بسیار گرم مقاوم باشد. در واقع دریاچه در مرحله‌ای قرار دارد که هر تصمیم مدیریتی در حوضه آبریز می‌تواند مسیر آن را تغییر دهد؛ یا به سمت تثبیت تدریجی و افزایش تراز در سال‌های آینده، یا بازگشت دوباره به روند کاهش.

یک گام کوچک اما قابل اندازه‌گیری

افزایش حجم آب دریاچه به حدود ۲.۸۹ میلیارد مترمکعب را می‌توان یک بهبود قابل اندازه‌گیری دانست، اما از منظر علمی هنوز نمی‌توان آن را آغاز احیای کامل تلقی کرد. اگر این حجم در تابستان حفظ شود و در سال‌های آینده نیز ورودی‌های مشابه تکرار شود، احتمال رسیدن دریاچه به محدوده ۴ تا ۵ میلیارد مترمکعب در چند سال آینده وجود دارد؛ محدوده‌ای که بسیاری از متخصصان آن را آستانه واقعی شروع احیای اکولوژیک می‌دانند. در غیر این صورت، افزایش فعلی تنها یک بهبود موقت در یک اکوسیستم بسیار حساس خواهد بود.