نیویورک‌ تایمز سدهای ایران را به تاسیسات موشکی گره زد! / کاوه مدنی: این روزنامه‌نگاری نیست؛کمتر مزخرف بگوییم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  سدهای ایران، فارغ از نقدهایی که درباره ضرورت، جانمایی، پیامدهای زیست‌محیطی و نحوه مدیریت منابع آب کشور وجود دارد، بخشی از زیرساخت‌های حیاتی و غیرنظامی هستند که زندگی میلیون‌ها نفر به عملکرد آنها وابسته است. با این حال، گزارشی که روزنامه آمریکایی نیویورک‌تایمز منتشر کرده، با طرح فرضیه ارتباط میان شبکه سدها و طرح‌های انتقال آب ایران با تأسیسات موشکی زیرزمینی، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که مرز میان روزنامه‌نگاری تحقیقی و ساختن روایت‌های امنیتی بر پایه حدس و گمان کجاست؟

این گزارش با واکنش تند کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل، روبه‌رو شده است. مدنی با انتقاد از شیوه استدلال نویسندگان نیویورک‌تایمز، روایت مطرح‌شده را مبتنی بر گمانه‌زنی و مصداق روزنامه‌نگاری غیرمسئولانه دانسته و نسبت به پیامدهای خطرناک چنین روایت‌هایی برای زیرساخت‌های غیرنظامی آب هشدار داده است.

نکته محوری انتقاد مدنی روشن است: نزدیکی جغرافیایی دو پدیده، به‌خودی‌خود رابطه علت و معلولی میان آنها را اثبات نمی‌کند. اینکه یک سد در نزدیکی یک منطقه نظامی قرار گرفته یا نقشه پراکندگی سدها با نقاطی از حملات نظامی هم‌پوشانی دارد، نمی‌تواند به‌تنهایی سندی برای اثبات نقش نظامی آن سد باشد. حدس، حتی اگر از سوی چند کارشناس مطرح شود، جای مدرک و شواهد قابل راستی‌آزمایی را نمی‌گیرد.

مدنی همچنین به نکته مهم دیگری اشاره کرده است: حتی طرف‌هایی که به ایران حمله کرده‌اند نیز چنین ادعایی را درباره ارتباط سدهای کشور با تأسیسات موشکی مطرح نکرده‌اند.

از نگاه او، انتشار روایت‌هایی که بدون شواهد کافی، زیرساخت‌های حیاتی آب را در چارچوب اهداف نظامی تعریف می‌کنند، می‌تواند زمینه‌ساز برداشت‌های خطرناک و تهدیدکننده امنیت زیرساخت‌های غیرنظامی شود.

از ۵۳۳ سد تا فرضیه ارتباط با شهرهای موشکی

گزارش نیویورک‌تایمز که ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ با عنوان «جنگ ممکن است معمای دیرینه سدهای ایران را که بدون توجیه مشخص ساخته شده‌اند، روشن کند» به قلم سانام ماهوزی و اریکا سولومون منتشر شده، تلاش می‌کند با کنار هم قرار دادن اطلاعات مربوط به سدها، تونل‌های انتقال آب و تأسیسات نظامی، فرضیه‌ای درباره ارتباط بخشی از پروژه‌های آبی ایران با نیازهای نظامی مطرح کند.

نقطه شروع این گزارش، بررسی شبکه گسترده سدسازی در ایران است. نیما شکری، متخصص امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ آلمان، و گروه پژوهشی او تعداد سدهای ایران را دست‌کم ۵۳۳ سد برآورد کرده‌اند.

شکری می‌گوید سال‌ها درباره چرایی ساخت این تعداد سد در مناطق مختلف کشور پرسش داشته است؛ اما پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، با بررسی نقشه حملات و مقایسه آن با پراکندگی سدها، به شباهت‌هایی جغرافیایی رسیده است.

او این پرسش را مطرح می‌کند که چرا به نظر می‌رسد در نزدیکی بسیاری از سدها، حملات موشکی نیز رخ داده است؟

اما همین پرسش، اساس یکی از مهم‌ترین ایرادهای روش‌شناختی به گزارش است. شباهت در پراکندگی جغرافیایی، به‌تنهایی رابطه‌ای میان دو پدیده ایجاد نمی‌کند. برای اثبات چنین ادعایی باید مشخص شود کدام سد، با چه سازوکاری، در چه زمانی و بر اساس چه اسناد و شواهدی برای تأمین نیازهای یک مجموعه نظامی ساخته شده است. بدون این اطلاعات، آنچه باقی می‌ماند یک فرضیه است، نه یک نتیجه مستند.

نیویورک‌تایمز برای تقویت این فرضیه با هفت متخصص حوزه آب و مسائل نظامی گفت‌وگو کرده و این احتمال را مطرح کرده است که برخی زیرساخت‌های آبی ممکن است در خدمت تأمین آب و برق تأسیسات موشکی زیرزمینی باشند.

در این چارچوب، دنی سیترینوویچ، تحلیلگر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل در امور ایران، معتقد است تهران انگیزه دارد مجموعه‌های موشکی خود را به‌گونه‌ای طراحی کند که برای تأمین نیازهای ضروری به زیرساخت‌های عمومی وابسته نباشند. گزارش همچنین به مجموعه‌هایی موسوم به «شهرهای موشکی» اشاره می‌کند که در عمق کوهستان‌ها قرار دارند و برای نگهداری، تولید و پرتاب موشک و پهپاد استفاده می‌شوند.

فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن، نیز تعداد این مجموعه‌ها را دست‌کم ۳۰ مورد برآورد می‌کند.

با این حال، حتی اگر نیاز تأسیسات نظامی به منابع پایدار آب و برق امری قابل بررسی باشد، از این واقعیت عمومی نمی‌توان نتیجه گرفت که سدهای ایران با هدف پشتیبانی از چنین تأسیساتی ساخته شده‌اند. وجود نیاز به آب در یک مجموعه نظامی، اثبات‌کننده مأموریت نظامی یک سد نیست.

پروژه انتقال آب زاگرس به یزد؛ یک نمونه، بدون سند قطعی

یکی از محورهای مورد استناد نیویورک‌تایمز، پروژه انتقال آب از منطقه زاگرس به استان یزد است؛ طرحی که سال‌هاست از منظر ضرورت، هزینه‌ها، پیامدهای محیط‌زیستی و نحوه تخصیص منابع آب مورد بحث کارشناسان قرار دارد.

امیر آقاکوچک، متخصص منابع آب در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین، با اشاره به حملات هوایی ماه مارس به منطقه یزد و انتشار گزارش‌هایی درباره وجود یک تأسیسات بزرگ موشکی در آن محدوده، این احتمال را مطرح کرده که ملاحظات نظامی نیز ممکن است در اجرای پروژه انتقال آب نقش داشته باشد.

اما این بخش از گزارش نیز با یک خلأ اساسی روبه‌روست، هیچ سند قطعی برای اثبات ارتباط میان این پروژه انتقال آب و تأسیسات موشکی ارائه نشده است. پرسش درباره ضرورت یک پروژه عمرانی، حق کارشناسان و افکار عمومی است؛ اما تبدیل این پرسش به فرضیه‌ای درباره اهداف نظامی، بدون ارائه شواهد مستقل و قابل ارزیابی، نمی‌تواند مبنای یک نتیجه‌گیری معتبر باشد.

ایران در حوزه مدیریت منابع آب با چالش‌های جدی روبه‌روست؛ از تنش آبی و افت منابع زیرزمینی گرفته تا انتقال آب بین‌حوضه‌ای و پیامدهای سدسازی. این مسائل باید با داده‌های علمی، ارزیابی‌های محیط‌زیستی و پاسخ‌گویی نهادهای مسئول بررسی شوند. با این حال، وجود ضعف در سیاست‌گذاری آبی کشور، مجوزی برای نسبت دادن اهداف اثبات‌نشده به زیرساخت‌های آن نیست.

طارم؛ منطقه حفاظت‌شده‌ای که نباید به یک نقطه روی نقشه تقلیل پیدا کند

نیویورک‌تایمز برای تکمیل روایت خود به حمله هوایی ۱۴ ژوئیه آمریکا به منطقه حفاظت‌شده طارم در هرمزگان نیز اشاره کرده است؛ حمله‌ای که بنا بر گزارش، خانواده یکی از محیط‌بانان منطقه در جریان آن کشته شدند.

ارتش آمریکا اعلام کرده بود زیرساخت‌های نظامی و دفاع ساحلی را هدف قرار داده است. فرزین ندیمی نیز با اشاره به فاصله این منطقه از محدوده‌ای که برخی تحلیلگران آن را محل استقرار یک پایگاه موشکی زیرزمینی می‌دانند، به احتمال ارتباط جغرافیایی این مناطق پرداخته است.

در مقابل، طارم برای محیط‌بانان و فعالان محیط زیست، منطقه‌ای با ارزش زیستی و زیستگاه گوسفند وحشی لارستان است. نیک کوسار حتی به وجود انباری برای نگهداری علوفه حیوانات در این منطقه اشاره کرده است.

این بخش از گزارش، بیش از هر چیز اهمیت توجه به ماهیت غیرنظامی و زیست‌محیطی مناطق را یادآوری می‌کند. یک منطقه حفاظت‌شده را نمی‌توان صرفاً با توجه به موقعیت جغرافیایی آن در کنار یک محدوده نظامی تعریف کرد. در چنین مناطقی، جان انسان‌ها، حیات‌وحش و سرمایه‌های طبیعی نیز بخشی از واقعیت هستند که نباید در روایت‌های امنیتی نادیده گرفته شوند.

نکته‌ای که خود نیویورک‌تایمز هم نمی‌تواند از آن عبور کند

با وجود حجم گمانه‌زنی‌ها، گزارش نیویورک‌تایمز در نهایت به محدودیت شواهد خود اذعان می‌کند. این روزنامه سند قطعی برای اثبات ارتباط مستقیم میان ساخت سدهای ایران و توسعه تأسیسات موشکی ارائه نمی‌دهد و در عین حال یادآور می‌شود که بسیاری از سدهای کشور کارکردهای ضروری غیرنظامی دارند.

تأمین آب آشامیدنی، آبیاری زمین‌های کشاورزی، تولید برق و تأمین نیازهای عمومی شهرها و روستاها از جمله کارکردهای این زیرساخت‌هاست؛ کارکردهایی که مستقیماً با زندگی روزمره مردم ارتباط دارند.

وزارت امور خارجه ایران، وزارت نیرو و سپاه پاسداران نیز به درخواست این روزنامه برای اظهارنظر پاسخ نداده‌اند.

این در حالی است که در موضوعی با چنین حساسیتی، انتظار می‌رود ادعاهای مطرح‌شده با شواهد دقیق، پاسخ نهادهای مسئول و امکان راستی‌آزمایی مستقل همراه باشند. سکوت نهادهای ایرانی نیز به‌خودی‌خود نه ادعاهای گزارش را اثبات می‌کند و نه می‌توان آن را جایگزین پاسخ‌گویی دانست.

مسئله فقط یک گزارش نیست؛ خطر عادی‌سازی تهدید زیرساخت‌های حیاتی

اهمیت انتقاد کاوه مدنی از گزارش نیویورک‌تایمز فراتر از اختلاف‌نظر بر سر یک تحلیل رسانه‌ای است. مسئله این است که وقتی زیرساخت‌های حیاتی یک کشور، بدون ارائه شواهد کافی، در قالب اهداف احتمالی نظامی بازتعریف می‌شوند، چه پیامدی برای امنیت مردم و آینده این زیرساخت‌ها به وجود می‌آید؟

سدها صرفاً سازه‌های بتنی روی رودخانه‌ها نیستند. آنها بخشی از شبکه تأمین آب، کشاورزی، برق و پایداری زندگی در مناطق مختلف کشورند. هرگونه آسیب به این زیرساخت‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک منطقه جغرافیایی داشته باشد و زندگی شهروندانی را تحت تأثیر قرار دهد که هیچ نقشی در منازعات نظامی ندارند.

از همین رو، پیوند دادن سدها به تأسیسات موشکی با استناد به هم‌جواری جغرافیایی، آن هم در شرایطی که منطقه با تنش و درگیری نظامی روبه‌روست، اقدامی نیست که بتوان به‌سادگی از کنار آن گذشت. چنین روایت‌هایی اگر بدون سند و بررسی مستقل منتشر شوند، ممکن است مرز میان زیرساخت غیرنظامی و هدف نظامی را در افکار عمومی مخدوش کنند.

انتقاد کاوه مدنی دقیقاً بر همین تمایز دست می‌گذارد: نمی‌توان با کنار هم گذاشتن چند نقطه روی نقشه، برای زیرساخت‌های یک کشور ماهیت نظامی تعریف کرد.

روزنامه‌نگاری مسئولانه باید میان واقعیت، تحلیل و فرضیه تفاوت قائل شود؛ به‌ویژه زمانی که موضوع، زیرساخت‌هایی است که امنیت آبی و معیشت میلیون‌ها نفر به آنها وابسته است.

در نهایت، سدهای ایران را می‌توان از نظر ضرورت، کارآمدی، هزینه و پیامدهای محیط‌زیستی نقد کرد؛ اما تبدیل آنها به اهداف نظامی بر پایه حدس و گمان، نه تحقیق مستند است و نه کمکی به روشن شدن حقیقت می‌کند. امنیت زیرساخت‌های غیرنظامی و حق مردم برای برخورداری از آب، نباید قربانی روایت‌سازی‌های فاقد شواهد شود.

 

درباره این خبر سوالی دارید؟ در نظرات از رکنا بپرسید. پایان خبر / رکنا / کدخبر 1267380