از هر صد ایرانی، ۹۵ نفر درگیر خشکسالی؛ از هر پنج نفر، دو نفر در وضعیت بسیار شدید / ۵۷ درصد سدهای ایران هنوز خالی است

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  باران که می‌بارد، شهر برای لحظه‌ای نفس می‌کشد. خیابان‌ها خیس می‌شوند، هوا سبک می‌شود و خیلی‌ها فکر می‌کنند کار تمام است و بحران رخت بربسته است. اما واقعیت پشت دیوارهای بتنی سدها و در عمق سفره‌های زیرزمینی روایت دیگری دارد؛ روایتی از کشوری که با وجود افزایش نسبی بارش‌ها، هنوز روی لبه تیغ کم‌آبی راه می‌رود.

تازه ترین آمارهای شرکت مدیریت منابع آب ایران تا دهم آبان ماه نشان می‌دهد که حجم آب ذخیره‌شده در سدهای کشور به حدود بیست و دو میلیارد و پانصد و هشتاد میلیون مترمکعب رسیده است. این رقم در مقایسه با روزهای مشابه سال گذشته سی درصد رشد را نشان می‌دهد که در نگاه اول نویدبخش به نظر می‌رسد. با این حال، نگاهی به آن سوی سدها تصویر دیگری را نمایان می‌کند؛ سدهای کشور در مجموع تنها چهل و سه درصد پرشدگی دارند و این یعنی بیش از نیمی از ظرفیت مخازن آبی ایران یعنی معادل پنجاه و هفت درصد آن‌ها همچنان خالی است.

زنجیره خشکسالی بر تن ۹۵ درصد ایرانیان

مشکل تنها به حجم پشت سدها محدود نمی‌شود. ریشه‌های بحران عمیق‌تر از آن است که با چند بارش پاییزی ترمیم شود. بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که در زمستان گذشته بیش از نوفرزود درصد جمعیت ایران در درجات مختلفی با پدیده خشکسالی دست‌وپنجه نرم کرده‌اند. از این میان، بیش از چهل درصد مردم در مناطق بحرانی زندگی می‌کرده‌اند که خشکسالی در آن‌ها چهره‌ای بسیار خشن به خود گرفته بود.

استان‌هایی مانند کرمان، خراسان جنوبی، همدان و لرستان بیشترین آسیب را دیده‌اند؛ جایی که کشاورزی معیشت اصلی مردم است و خشکسالی به معنای از دست رفتن شغل، درآمد و مهاجرت اجباری روستاییان به حاشیه شهرهاست. در این میان، افزایش دما نیز کار را سخت‌تر کرده است. ثبت دماهای بالاتر از میانگین بلندمدت در سراسر کشور، سرعت تبخیر آب را افزایش داده و پیش از آنکه قطره‌ای به مخازن برسد، آن را در هوا حل کرده است.

سدهایی که به ته خط رسیده‌اند

اگر وضعیت کلی سدها نگران‌کننده باشد، وضعیت برخی از سدهای استراتژیک کشور بحرانی و هشداردهنده است. سد دوستی در خراسان رضوی تنها یک درصد ظرفیت خود را آب دارد. سد لار با دو درصد و سد طرق با سه درصد پرشدگی، عملاً به خط پایان رسیده‌اند. در هرمزگان نیز سد شمیل و نیان تنها هشت درصد آب در دل خود جای داده‌اند. 

این اعداد و ارقام نشان می‌دهند که اگرچه ورودی آب به سدها نسبت به سال گذشته رشد داشته، اما مصرف و خروجی آب نیز با شیب صعودی پیش رفته است. به بیان ساده، آبی که وارد مخازن می‌شود پیش از آنکه فرصتی برای ذخیره‌سازی پیدا کند، در چرخه‌های تشنه مصرف و شرب و صنعت جارو می‌شود.

چالش‌های روی کاغذ و بودجه‌های ناتمام

در کنار همه این عوامل طبیعی، کندی در اجرای سیاست‌های کلان مدیریتی نیز بر سنگینی این بار افزوده است. گزارش‌های نهادهای پژوهشی نشان می‌دهد که بسیاری از طرح‌های پیش‌بینی‌شده در قوانین بالادستی، مانند اصلاح ساختار وزارت نیرو، سامانه‌های جامع پیشگیری از سیل و ایجاد اطلاعات یکپارچه آب، هنوز در مرحله پیشرفت‌های اولیه باقی مانده‌اند. تخصیص قطره‌چکانی بودجه در ماه‌های پایانی سال نیز دست مدیران محلی را برای اجرای پروژه‌های حیاتی آبرسانی و مهار هدررفت آب بسته است.

بحران آب در ایران دیگر یک هشدار آینده‌نگرانه نیست؛ این بحران امروز در لوله‌های خانه‌ها، زمین‌های ترک‌خورده کشاورزی و تن نیمه‌جان سدها جریان دارد. افزایش سی درصدی ذخایر نسبت به سال گذشته، پیروزی بزرگی است اما تا زمانی که بیش از نیمی از ظرفیت ذخیره‌سازی کشور خالی است، سخن گفتن از پایان کم‌آبی خطایی راهبردی خواهد بود. مدیریت مصرف، اصلاح الگوی کشاورزی و بازنگری در ساختارهای حکمرانی آب، تنها راه نجات سرزمین از خشک‌سالی پایداری است که سایه سنگین خود را بر سر آینده ایران پهن کرده است.