۹ سال پس از زلزله سرپل ذهاب، مدیریت بحران هنوز زیر آوار ناهماهنگی است / از کمبود زنده‌یاب تا ترافیک امدادی؛ زلزله ازگله چه درس‌هایی به ما داد؟

دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمین‌شناسی، در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا گفت: ۹ سال از زمین‌لرزه ۲۱ آبان ۱۳۹۶ ازگله سرپل ذهاب گذشت.

وی افزود: زلزله ۲۱ آبان ۱۳۹۶ با بزرگای ۷٫۳ که کانون آن در نزدیکی ازگله و شهرستان سرپل ذهاب در استان کرمانشاه قرار داشت، یکی از بزرگ‌ترین رخدادهای لرزه‌ای دهه‌های اخیر ایران بود. این زمین‌لرزه بیش از ۶۴۰ کشته و بیش از ۱۰ هزار زخمی بر جای گذاشت و بخش گسترده‌ای از شهرها و روستاهای منطقه را تحت تأثیر قرار داد. بررسی عملیات امداد و نجات در ساعات و روزهای نخست پس از حادثه، نقاط قوت قابل توجهی را نشان داد، اما در عین حال مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری و عملیاتی را آشکار کرد که تأثیر مستقیمی بر کارایی پاسخ داشتند.

وی با اشاره به نبود فرماندهی یکپارچه و سامانه فرماندهی حادثه کارآمد اظهار کرد: یکی از اساسی‌ترین چالش‌ها، فقدان مدیریت واحد و یکپارچه در سطح منطقه آسیب‌دیده بود. اگرچه مراکز عملیات اضطراری از سوی برخی سازمان‌ها مانند هلال‌احمر و اورژانس تشکیل شد و فعالیت کرد، اما مرکزی فنی و عینی برای هدایت کل عملیات مدیریت بحران در صحنه حادثه وجود نداشت.

زارع ادامه داد: تیم‌های استانی نیز بیشتر جنبه اداری داشتند تا عملیاتی. در نتیجه، هماهنگی بین نیروهای مختلف، به‌ویژه تیم‌های هوایی و زمینی، ضعیف بود. بالگردهای سازمان‌های پزشکی، نظامی و امدادی هر یک از فرماندهی سازمانی خود دستور می‌گرفتند و این پراکندگی فرماندهی، کارایی عملیات را کاهش داد.

وی با بیان اینکه سامانه فرماندهی حادثه (ICS) در این رخداد به‌درستی و با کیفیت لازم پیاده نشده بود، گفت: این سامانه ابزار استانداردی برای هماهنگی و کنترل تیم‌های پاسخ‌دهنده در حوادث بزرگ است. نبود فرماندهی واحد در ساعات طلایی اولیه، یکی از عوامل افزایش هزینه‌های جانی و اجتماعی محسوب می‌شود.

این استاد تمام زمین‌شناسی با اشاره به کمبود نیروی عملیاتی و متخصص در ساعات نخست پس از زلزله بیان کرد: در ساعات اولیه پس از زلزله، کمبود نیروی عملیاتی کافی به‌وضوح احساس شد. از سوی دیگر، در سال‌های پیش از ۱۳۹۶ تمرین‌ها و مانورهای منظم و جدی در منطقه برگزار نشده بود. در نتیجه، بخشی از پرسنل در شرایط واقعی نمی‌دانستند دقیقاً چگونه و با چه اولویت‌هایی عمل کنند.

وی افزود: این مسئله به‌ویژه در تاریکی شب و قطع برق، که فضای سردرگمی و وحشت را تشدید کرده بود، خود را نشان داد.

زارع در ادامه با اشاره به اختلال در تریاژ و اولویت‌بندی مجروحان گفت: تریاژ پیش‌بیمارستانی و بحرانی به‌خوبی انجام نشد. اولویت‌بندی مجروحان برای انتقال به مراکز درمانی با اختلال مواجه بود. در شرایط اضطراری، بیماران بحرانی باید در سریع‌ترین زمان ممکن برای مراقبت‌های پیشرفته منتقل شوند. در زلزله ازگله، کمبود هماهنگی میان سازمان‌های مختلف که هر یک دستورالعمل‌های خاص خود را داشتند، باعث کندی و ناهماهنگی در این فرآیند شد.

وی با اشاره به توزیع نامتوازن کمک‌ها و دسترسی نابرابر به مناطق آسیب‌دیده اظهار کرد: حضور خودجوش مردم و سازمان‌های مردم‌نهاد یکی از نقاط قوت مهم این رخداد بود. بسیاری از شهروندان مناطق کمتر آسیب‌دیده با وسایل شخصی به کمک شتافتند. با این حال، این مشارکت گسترده گاهی بدون دانش تخصصی انجام می‌شد و نیروهای حرفه‌ای ناچار بودند نسبت به خطرات اقدامات غیرتخصصی هشدار دهند.

وی افزود: همزمان، توزیع کمک‌ها نامتوازن بود؛ مناطق در دسترس‌تر سهم بیشتری دریافت می‌کردند و روستاها و نواحی دورافتاده‌تر محروم‌تر می‌ماندند.

این استاد تمام زمین‌شناسی ادامه داد: یکی از مسائل و مشکلات در تردد نیروهای تخصصی در منطقه زلزله‌زده، ترافیک سنگین در هفته‌های اول پس از زمین‌لرزه در مسیرهای منتهی به سرپل ذهاب و شهرهای پیرامونی بود. مردم علاقه‌مند به کمک، لباس و غذا را شخصاً با خودروهای شخصی به منطقه می‌بردند که در بسیاری از روزها به راهبندان منجر می‌شد.

زارع تصریح کرد: این الگو در زلزله‌های قبلی نیز مشاهده شده بود و نشان‌دهنده ضعف در برنامه‌ریزی لجستیکی و اولویت‌بندی بر اساس نیاز واقعی بود.

وی با اشاره به محدودیت تجهیزات جست‌وجو و نجات و شرایط محیطی گفت: کمبود تجهیزات تخصصی جست‌وجو و نجات، از جمله دستگاه‌های زنده‌یاب و سگ‌های زنده‌یاب، به‌ویژه در ساعات اولیه، چالش جدی ایجاد کرد. قطع برق و تاریکی شب، یافتن افراد زیر آوار را دشوارتر ساخت. همچنین نبود آموزش کافی برای مردم محلی در زمینه اقدامات اولیه جست‌وجو و نجات، ظرفیت پاسخ محلی را محدود کرده بود.

وی افزود: پایین بودن سطح آگاهی و دانش مردم در مواجهه با بحران، یکی دیگر از نقاط ضعف مهم بود. بسیاری از ساکنان در لحظات اولیه نمی‌دانستند چه اقدامی باید انجام دهند و فضای سردرگمی حاکم شد. این در حالی است که آمادگی عمومی و آموزش همگانی پیش از حادثه می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش تلفات و تسهیل عملیات امدادی داشته باشد.

زارع با اشاره به اینکه تجربه زلزله ۱۳۹۶ ازگله سرپل ذهاب نشان داد ساختار مدیریت بحران حتی برای رخدادی با جمعیت تحت‌تأثیر نسبتاً محدود آمادگی کامل نداشت، گفت: در این حادثه حدود ۱۰۰ هزار نفر در گستره‌ای شامل چندین شهر دور از هم تحت تأثیر قرار گرفتند.

وی افزود: ایجاد فرماندهی واحد و مشخص در سطح منطقه و استان، تشکیل تیم‌های حرفه‌ای متخصص و نه صرفاً اداری، تقویت مرکز فرماندهی حادثه، برگزاری منظم مانورها و آموزش‌های به‌روز، مدرن‌سازی تجهیزات و ارتقای آگاهی عمومی از جمله اقداماتی است که باید پیش از رخداد بعدی انجام شود. همچنین توجه به هماهنگی واقعی میان سازمان‌های مختلف و توزیع عادلانه و مبتنی بر نیاز کمک‌ها، ضروری است.

این استاد تمام زمین‌شناسی در پایان گفت: اگرچه مشارکت مردمی و برخی عملکردهای سازمانی نقاط روشنی در این حادثه بودند، اما چالش‌های ساختاری در فرماندهی، هماهنگی، ظرفیت عملیاتی و آمادگی پیشین، کارایی عملیات امداد و نجات را تحت تأثیر قرار داد. یادگیری از این تجربه می‌تواند پایه‌ای برای تقویت نظام مدیریت بحران کشور در برابر رخدادهای مشابه آینده باشد.