عقیقه چیست و چرا در تعالیم اسلامی بر انجام عقیقه برای نوزاد و بزرگسال تأکید شده است؟

در متون فقهی، این آیین پیمانی توحیدی در آغاز زندگی است که حتی در صورت انجام نشدن در روز هفتم، استحباب آن تا بزرگسالی باقی می‌ماند. بسیاری از والدین هنگام تولد فرزند یا افرادی که در بزرگسالی با گره‌های پیاپی روبه‌رو می‌شوند، می‌خواهند بدانند حقیقت عقیقه چیست، چه پشتوانه‌ای در آیات قرآن کریم، احادیث معصومان علیهم‌السلام و کلام علمای بزرگ دارد و چگونه می‌توان این دستور الهی را به شکل صحیح به جا آورد.

ریشه قرآنی و جایگاه عقیقه در روایات معصومان علیهم‌السلام

برای درک عمیق اینکه در جهان‌بینی توحیدی عقیقه چیست، باید به حقیقت «فدیه» (Fidyah) در قرآن کریم و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام نگریست. خداوند متعال در داستان آزمایش بزرگ حضرت ابراهیم و فرزندش حضرت اسماعیل علیهماالسلام می‌فرماید: «وَفَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ»؛ یعنی: «و ما او را در برابر قربانی بزرگی رهانیدیم» (سوره صافات، آیه ۱۰۷). حکیم و محدث بزرگ، ملا محسن فیض کاشانی (ره) در کتاب الوافی (جلد ۲۳، باب العقیقة) و تفسیر الصافی ذیل همین آیه شریفه می‌نویسد: «فِی الْعَقِیقَةِ سِرٌّ مِمَّا کَانَ فِی الْفِدَاءِ، فَهِیَ فَکٌّ وَإِطْلَاقٌ وَتَخْلِیصٌ عَمَّا عَسَى أَنْ یَکُونَ قَدْ قُدِّرَ»؛ یعنی: «در عقیقه رازی از حقیقت فدیه حضرت اسماعیل نهفته است؛ پس عقیقه نوعی آزادسازی، رهایی و نجات یافتن نوزاد از بلاها و حوادثی است که ممکن است مقدر شده باشد». بر همین مبنای قرآنی، والدین با تقدیم قربانی خالصانه در راه پروردگار متعال، فرزند دلبند خود را از آغاز ولادت در پناه رحمت و حفاظت ویژه الهی قرار می‌دهند.

در میراث حدیثی شیعه، شدت سفارش به عقیقه به اندازه‌ای است که ثقةالاسلام شیخ کلینی در کتاب الکافی (جلد ۶، کتاب العقیقة، صفحه ۲۵، حدیث ۲) از امام جعفر صادق علیه‌السلام روایت کرده است: «کُلُّ مَوْلُودٍ مُرْتَهَنٌ بِالْعَقِیقَةِ»؛ یعنی: «هر نوزادی در گرو عقیقه است». همچنین شیخ صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه (جلد ۳، باب العقیقة والتحنیک، حدیث ۴۷۱۰) به نقل از عمر بن یزید از امام صادق علیه‌السلام می‌آورد: «کُلُّ امْرِئٍ مُرْتَهَنٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِعَقِیقَتِهِ، وَالْعَقِیقَةُ أَوْجَبُ مِنَ الْأُضْحِیَّةِ»؛ یعنی: «هر انسانی در روز قیامت در گرو عقیقه خویش است و عقیقه از قربانی عید قربان مورد تأکید بیشتری است». در حدیث دیگری از امام رضا علیه‌السلام در وسائل الشیعة (جلد ۲۱، باب ۳۶) آمده است: «الْعَقِیقَةُ تَدْفَعُ عَنِ الْوَلَدِ کُلَّ أَذًى»؛ یعنی: «عقیقه هرگونه آزار و بلایی را از فرزند دفع می‌کند». برای بررسی اسناد کامل این احادیث، مطالعه مجموعه روایات عقیقه همراه با ترجمه فارسی در وب‌سایت ذبیح بسیار راهگشاست.

حکمت و احکام عقیقه در کلام علما و بزرگان شیعه

تأمل در آرای مفسران، حکیمان و مراجع تقلید نشان می‌دهد که عقیقه هم در بعد معنوی و هم در بعد فقهی جایگاهی ممتاز دارد. علامه سید محمدحسین طباطبایی (ره) در کتاب المیزان فی تفسیر القرآن (جلد ۱۷، صفحه ۲۱۵، ذیل آیه ۱۰۷ سوره صافات) در تبیین راز عظمت قربانی ابراهیمی می‌فرماید: «معنای فدیه دادن آن است که ما فرزند او را به ذبحی عظیم فدا دادیم که بنابر روایات، قوچی بود که جبرئیل از ناحیه خدای متعال آورد؛ و مراد از ذبح عظیم، بزرگی جثه قوچ نیست، بلکه چون از ناحیه خدا آمد و خدای متعال آن را عوض اسماعیل قرار داد عظمت داشت». ایشان همچنین در جلد هفتم المیزان ذیل آیه ۱۶۲ سوره انعام («قُلْ إِنَّ صَلَاتِی وَنُسُکِی وَمَحْیَایَ وَمَمَاتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ») توضیح می‌دهند که واژه «نُسُک» به معنای ذبیحه و عبادت خالصانه است و خواندن آن هنگام ذبح عقیقه، پیوند حیات انسان با ربوبیت الهی را استوار می‌سازد.

از منظر فقهی نیز امام خمینی (ره) در کتاب تحریر الوسیلة (جلد ۲، صفحه ۳۳۱، مسأله ۹) می‌فرماید: «مِنَ الْمُسْتَحَبَّاتِ الْأَکِیدَةِ الْعَقِیقَةُ عَنِ الْمَوْلُودِ ذَکَراً کَانَ أَوْ أُنْثَى، وَیُسْتَحَبُّ أَنْ یُعَقَّ عَنْهُ فِی الْیَوْمِ السَّابِعِ، وَإِنْ تَأَخَّرَ لَمْ یَسْقُطْ حَتَّى یَبْلُغَ، بَلْ لَوْ لَمْ یُعَقَّ عَنْهُ حَتَّى بَلَغَ یَعُقُّ عَنْ نَفْسِهِ... وَلَا یُجْزِی التَّصَدُّقُ بِثَمَنِهَا عَنْهَا»؛ یعنی: «از مستحبات مؤکد، عقیقه برای نوزاد پسر یا دختر است و مستحب است در روز هفتم عقیقه شود و اگر به تأخیر افتد تا بلوغ ساقط نمی‌شود، بلکه اگر تا بلوغ برای او عقیقه نشود خودش برای خویش عقیقه می‌کند و صدقه دادن قیمت حیوان جای عقیقه را نمی‌گیرد». رهبر شهید آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای (ره) نیز در مجموعه استفتائات تصریح فرموده‌اند که عقیقه با گوسفند، بز یا شتر برای پسر و دختر مستحب است، مرغ کفایت نمی‌کند و بهتر است گوشت آن پخته و به مؤمنان اطعام شود تا برای فرزند دعا کنند. همچنین آیت‌الله العظمی محمدتقی بهجت (ره) در جامع المسائل (جلد ۳، صفحه ۵۸۱) بر استحباب عقیقه تا پایان عمر تأکید ورزیده و در کتاب در محضر بهجت نقل شده است که برای رفع بیماری‌ها و گرفتاری‌های پیاپی فرزند یا بزرگسال، به انجام عقیقه توصیه می‌فرمودند. استاد شهید مرتضی مطهری (ره) نیز در کتاب عدل الهی (مجموعه آثار، جلد ۱) می‌فرماید: «صدقه دادن مطمئناً مؤثر است؛ صورتی از آن دفع و رفع بلا است و صورت دیگر آن، تخفیف بلا».

آداب دعای عقیقه، شرایط دام و سفارش آنلاین از مجموعه ذبیح

اجرای درست عقیقه مستلزم رعایت شرایط دام، قرائت دعای مأثور و توزیع گوشت میان مؤمنان است. بر پایه آیه «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ»؛ یعنی: «هرگز به نیکی نمی‌رسید مگر آنکه از آنچه دوست می‌دارید انفاق کنید» (سوره آل‌عمران، آیه ۹۲)، شایسته است گوسفند عقیقه سالم و فربه باشد. هنگام ذبح رو به قبله، نام صاحب عقیقه و پدرش در نیایش امام صادق علیه‌السلام (الکافی، جلد ۶، صفحه ۳۰، حدیث ۱) خوانده می‌شود: «بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ، اللَّهُمَّ عَقِیقَةٌ عَنْ فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ، لَحْمُهَا بِلَحْمِهِ، وَدَمُهَا بِدَمِهِ، وَعَظْمُهَا بِعَظْمِهِ، اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا وِقَاءً لِآلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ وَآلِهِ السَّلَامُ»؛ یعنی: «به نام خدا و به یاری خدا؛ خدایا این عقیقه‌ای از سوی فلانی فرزند فلانی است، گوشتش در برابر گوشت او، خونش در برابر خون او و استخوانش در برابر استخوان او باشد؛ خدایا آن را وسیله حفظ آل محمد قرار بده». برای آگاهی از ضمایر، متن و ترجمه کامل دعای عقیقه را بخوانید..

پس از ذبح شرعی، مستحب است اندام‌های دام از مفصل جدا شوند تا استخوان‌ها نشکنند و گوشت آن به مصداق آیه «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا»؛ یعنی: «و طعام را با وجود علاقه به آن، به مسکین و یتیم و اسیر می‌خورانند» (سوره انسان، آیه ۸)، میان مؤمنان و نیازمندان توزیع گردد و والدین از خوردن آن پرهیز کنند. از آنجا که تهیه دام سالم، هماهنگی با ذابح متدین، قرائت دقیق دعا و تفکیک گوشت بدون شکستن استخوان نیازمند تخصص است، مجموعه ذبیح این مراحل را زیر نظر کارشناسان دینی انجام می‌دهد. شما می‌توانید همین حالا برای ثبت سفارش آنلاین عقیقه گوسفند زنده در مجموعه ذبیح اقدام کنید تا ضمن انتخاب وزن بره، ویدئوی مستند قرائت دعا و ذبح را دریافت نمایید و بسته‌های گوشت را در تهران تحویل بگیرید یا با رسید رسمی به خیریه‌های معتبر بسپارید.