بحران آب تهران جدی‌ تر شد / افت ۸۸ درصدی ذخایر برخی سدها

به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، کاهش ذخایر سدهای کشور بار دیگر ابعاد بحران منابع آبی ایران را آشکار کرده است. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره شاخص‌های کلان بخش آب در پاییز ۱۴۰۴، حجم ذخایر سدهای کشور در پایان این فصل به حدود ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب رسید؛ رقمی معادل ۳۴ درصد ظرفیت مخازن.

این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال قبل ۲۲ درصد کاهش نشان می‌دهد؛ افتی که در برخی مناطق کشور شدیدتر بوده و نگرانی‌ها درباره پایداری تأمین آب شرب را افزایش داده است.

در میان مناطق مختلف، وضعیت سدهای تهران و البرز اهمیت ویژه‌ای دارد. طبق این گزارش، ذخایر سدهای این منطقه نسبت به پاییز سال گذشته بین ۳۱ تا ۸۸ درصد افت کرده است. در برخی مخازن، از جمله سد کرج، ذخیره قابل استفاده برای برداشت عملاً به حدی رسیده بود که خروجی آب در محدوده جریان پایه رودخانه گزارش شد.

وابستگی بخش مهمی از جمعیت این منطقه به منابع سطحی، کاهش ذخایر سدها را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت آب در پایتخت و مناطق اطراف آن تبدیل کرده است.

چرا با وجود افزایش بارندگی، سدها پر نشدند؟

یکی از نکات قابل توجه در گزارش پاییز ۱۴۰۴، افزایش بارندگی کشور هم‌زمان با کاهش ذخایر سدهاست. میانگین بارش ایران در این فصل به ۶۰.۱ میلی‌متر رسید که حدود ۸۰ درصد بیشتر از پاییز ۱۴۰۳ بود.

با این حال، افزایش بارش به معنای بهبود متناسب منابع آبی نبود. بارندگی‌های قابل توجه در استان‌های هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی نقش مهمی در بالا رفتن میانگین کشوری داشتند؛ در حالی که بارش در ۲۴ استان کمتر از میانگین بلندمدت گزارش شد.

در دامنه‌های جنوبی البرز و استان‌هایی مانند خراسان شمالی، اردبیل، مرکزی، سمنان، همدان و کرمانشاه نیز میزان بارندگی به کمتر از نصف میانگین معمول رسید.

از سوی دیگر، بخش عمده بارش‌های پاییز در نیمه دوم آذرماه رخ داد و ماه‌های ابتدایی فصل تقریباً خشک بودند. میانگین دمای کشور نیز با ثبت ۱۶ درجه سلسیوس، ۱.۲ درجه بالاتر از میانگین بلندمدت قرار گرفت.

توزیع نامتوازن بارش‌ها، دمای بالاتر از حد معمول و تداوم خشکسالی سال‌های گذشته، از عواملی هستند که روند جبران کمبود ذخایر سدها را دشوار کرده‌اند.

سد دوستی در آستانه فشار بیشتر بر منابع آب مشهد

بحران ذخایر سدها تنها به تهران محدود نمی‌شود. در خراسان رضوی، ذخیره سد دوستی بیش از ۸۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافت؛ وضعیتی که نگرانی‌ها درباره تأمین آب شرب مشهد را افزایش می‌دهد.

در استان گلستان نیز گزارش از خارج شدن مخازن سدها از دسترس حکایت دارد. در مقابل، سدهای هرمزگان از معدود مخازنی بودند که در مقایسه با پاییز سال گذشته وضعیت بهتری داشتند.

در سایر مناطق کشور نیز شرایط یکسان نیست. ذخایر سدهای زنجیره کارون ۱۵ درصد کاهش یافته و حجم ذخیره سد مارون بیش از ۵۰ درصد افت کرده است. در برخی استان‌های غربی نیز کاهش ذخایر سدها به حدود ۲۰ درصد رسیده است.

این اختلاف منطقه‌ای نشان می‌دهد که ارزیابی وضعیت منابع آب کشور تنها بر اساس میانگین بارندگی یا حجم کل ذخایر سدها نمی‌تواند تصویر دقیقی از شرایط تأمین آب در هر منطقه ارائه کند.

کسری ۱۵۰ میلیارد مترمکعبی آبخوان‌ها؛ هشدار درباره منابع زیرزمینی

هم‌زمان با کاهش ذخایر سدها، منابع آب زیرزمینی کشور نیز با کسری انباشته قابل توجهی روبه‌رو هستند. بر اساس گزارش مورد استناد، حداقل کسری تجمعی آبخوان‌های ایران تا پایان شهریور ۱۴۰۴ به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسیده است.

اهمیت این رقم در آن است که آبخوان‌ها یکی از منابع مهم تأمین آب در دوره‌های کم‌بارشی و خشکسالی محسوب می‌شوند. با این حال، کاهش ذخایر زیرزمینی امکان اتکای بلندمدت به چاه‌ها را نیز محدود می‌کند و فشار مضاعفی بر مدیریت منابع آب وارد می‌سازد.

در چنین شرایطی، افزایش برداشت از منابع زیرزمینی برای جبران کمبود آب سدها، بدون کنترل برداشت و مدیریت تقاضا، می‌تواند مسئله کم‌آبی را از منابع سطحی به منابع زیرزمینی منتقل کند و پایداری تأمین آب را در سال‌های آینده با مخاطره بیشتری مواجه سازد.

افت تولید برق‌آبی؛ پیامد دیگر کاهش ذخایر سدها

کاهش ذخایر سدها بر تولید برق‌آبی کشور نیز اثر گذاشته است. بر اساس گزارش منتشرشده، تولید انرژی برق‌آبی ایران در پاییز ۱۴۰۴ حدود یک‌هزار و ۲۸ هزار مگاوات‌ساعت ثبت شد که معادل حدود ۱.۱ درصد از کل تولید برق کشور در این فصل بود.

تولید برق‌آبی در پاییز به کمتر از یک‌پنجم میزان تابستان ۱۴۰۴ کاهش یافت. البته این افت تنها به کاهش ذخایر آب مربوط نیست و کاهش تقاضای برق در فصل پاییز نیز در آن نقش داشته است؛ زیرا در تابستان، هم مصرف برق بیشتر است و هم تولید برق‌آبی می‌تواند در دوره اوج مصرف افزایش پیدا کند.

با وجود این، کاهش ذخایر سدها محدودیت بیشتری برای بهره‌برداری از ظرفیت نیروگاه‌های برق‌آبی ایجاد می‌کند؛ ظرفیتی که در دوره‌های اوج مصرف برق می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

راهکار عبور از بحران آب چیست؟

مجموع آمارهای پاییز ۱۴۰۴ نشان می‌دهد افزایش بارندگی در یک فصل، به‌تنهایی برای جبران چند سال خشکسالی و احیای ذخایر سدها کافی نیست. افت شدید ذخایر سدهای تهران و البرز، کاهش بیش از ۸۰ درصدی ذخیره سد دوستی و کسری ۱۵۰ میلیارد مترمکعبی آبخوان‌ها، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت منابع آب را برجسته می‌کند.

تنوع‌بخشی به منابع تأمین آب، کاهش هدررفت شبکه‌های توزیع، مدیریت مصرف در بخش‌های خانگی و کشاورزی، کنترل برداشت از آبخوان‌ها و حفاظت از منابع اصلی آب شرب، از محورهای مهم مقابله با تشدید بحران هستند.

در نهایت، پایداری تأمین آب به میزان بارندگی یک فصل وابسته نیست؛ بلکه به نحوه مدیریت منابع موجود، میزان مصرف و توانایی کشور در جبران کسری انباشته منابع آبی بستگی دارد. ادامه روند کاهش ذخایر سدها و آبخوان‌ها، ضرورت اتخاذ سیاست‌های بلندمدت و منطقه‌محور برای مدیریت آب را بیش از پیش نشان می‌دهد.