تخت جمشید در خطر توسعه افقی / احتمال خروج شاهکار تمدن ایران از ثبت جهانی + صوت

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  محمد مهدی کلانتری، کارشناس ارشد مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی، مدرس دانشگاه و دبیر پویش نجات بافت‌های تاریخی، در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا به تشریح آخرین وضعیت حریم محوطه جهانی تخت‌جمشید و خطرات مصوبه الحاق بخش‌هایی از حریم درجه دو این اثر تاریخی به شهر مرودشت پرداخت.

تغییر کاربری روستای محمدیه و آغاز مداخلات سنگین شهری

محمدمهدی کلانتری در تشریح ریشه این تصمیم گفت: مسئله اصلی تخت‌جمشید در حال حاضر مربوط به روستای محمدیه است که در محدوده حریم درجه دو این اثر ثبت جهانی قرار دارد. این منطقه شامل یک بافت روستایی و اراضی کشاورزی پیرامونی است. در شورای‌عالی شهرسازی و معماری و در چارچوب سیاست‌های وزارت راه و شهرسازی برای تامین زمین طرح نهضت ملی مسکن، الحاق اراضی اطراف به محدوده شهرها با هدف توسعه افقی مطرح شده است. بر همین اساس، مصوبه‌ای به تصویب رسیده که این روستا و اراضی پیرامونی آن به شهر مرودشت ملحق شود.

وی افزود: تبدیل بافت روستایی به بافت شهری تبعات ساختاری سنگینی به همراه دارد. در بافت روستایی، ساخت‌وسازها معمولا محدود به یک یا نهایتا یک‌ونیم طبقه و با مصالح بومی نظیر خشت است؛ اما با الحاق به شهر، شهرداری مجوزهای شهری با تراکم و ارتفاع بالا صادر می‌کند. ارزش اقتصادی زمین جهش پیدا می‌کند و به دنبال آن گودبرداری‌های عمیق برای احداث زیرزمین، پارکینگ و انباری آغاز می‌شود. علاوه بر این، شهرداری ملزم به خیابان‌کشی و اجرای شبکه تاسیسات شهری نظیر آب، برق و شبکه فاضلاب است که همگی مداخلاتی سنگین و مخرب در دل این محدوده تاریخی به شمار می‌روند.

تخریب لایه‌های باستانی شهر تاریخی پارسه

این کارشناس ارشد مرمت بناها با اشاره به ارزش باستان‌شناسی حریم تخت‌جمشید تاکید کرد: تخت‌جمشیدی که امروز می‌شناسیم صرفا بخش حاکم‌نشین یک شهر کهن و بسیار وسیع به نام شهر پارسه بوده است. حریم درجه یک و درجه دو این مجموعه جهانی، در واقع گستره همان شهر تاریخی پارسه است. بخش عمده این محدوده هنوز کاوش نشده و در کاوش‌های مقطعی همواره آثار ارزشمندی از دل زمین خارج می‌شود.

کلانتری ادامه داد: طبق مصوبه سال گذشته شورای‌عالی شهرسازی و معماری، حدود ۱۶۰ هکتار از این حریم درجه دو به شهر مرودشت ملحق شده است. اجرای ساخت‌وساز و حفاری‌های گسترده شهری در این پهنه، به معنای دست‌اندازی مستقیم و آسیب جبران‌ناپذیر به لایه‌های باستانی کاوش‌نشده تمدن ایران بدون انجام مطالعات نجات‌بخشی و باستان‌شناسی است.

تناقض آشکار میان اسناد مصوب و مواضع رسانه‌ای

دبیر پویش نجات بافت‌های تاریخی درباره مواضع متناقض وزارت میراث فرهنگی تصریح کرد: موضوع حائز اهمیت این است که مسئولان وقت وزارت میراث فرهنگی سال گذشته در جلسات شورای‌عالی شهرسازی و معماری حضور داشته و این مصوبه را به صورت رسمی امضا و تایید کرده‌اند؛ اما اکنون که شهرداری مرودشت قطعی بودن این الحاق را اعلام کرده و موج گسترده‌ای از مخالفت‌های مردمی و کارزارهای مدنی با ده‌ها هزار امضا شکل گرفته است، همان مدیران میراث فرهنگی در رسانه‌ها مدعی مخالفت با این طرح شده‌اند و اعلام می‌کنند که مانع اجرای آن خواهند شد. این دوگانگی در اعلام مواضع و بازی با افکار عمومی در حالی صورت می‌گیرد که پای سند این واگذاری امضای رسمی مسئولان میراث فرهنگی درج شده است.

وی با اشاره به سابقه این دیدگاه در بدنه مدیریتی میراث فرهنگی اظهار داشت: این رویکرد انقباضی نسبت به حرایم تاریخی از ابتدای پاییز ۱۴۰۰ و با مطرح شدن اینکه حریم پاسارگاد و دیگر محوطه‌ها مانع توسعه زندگی مردم است آغاز شد. پس از آن ساختار مدیریتی میراث فرهنگی سیاست کاهش مساحت حرایم را در دستور کار قرار داد و این تفکر به یک جریان حاکم در تصمیم‌گیری‌ها تبدیل شد؛ جریانی که به جای حفاظت فعال از حرایم، در پی تحدید و کوچک‌سازی آن‌ها حرکت می‌کند.

خطر خروج از فهرست میراث جهانی یونسکو

کلانتری در خصوص پیامدهای بین‌المللی این الحاق هشدار داد: اولین و جدی‌ترین پیامد این مصوبه، به خطر افتادن وضعیت ثبت جهانی تخت‌جمشید است. تعهد دولت ایران در زمان ثبت این اثر در یونسکو، حفاظت جامع و بی قید و شرط از عرصه، حریم درجه یک و حریم درجه دو بوده است. هرگونه تعرض و مداخله ناسازگار در حریم درجه دو نقض آشکار تعهدات بین‌المللی است و یونسکو می‌تواند این اثر را در فهرست میراث در خطر قرار دهد یا حتی در صورت تداوم اقدامات، پرونده خروج آن از فهرست میراث جهانی را کلید بزند.

وی به یک تجربه مشابه تاریخی اشاره کرد و گفت: تجربه میدان نقش‌جهان اصفهان و مناقشه ۱۲ ساله بر سر برج جهان‌نما نمونه روشنی از این مواجهه است که در نهایت با تهدید قطعی یونسکو برای ابطال ثبت جهانی، شهرداری ناچار به تخریب دو طبقه از آن بنا شد. هرچند کالبد اصلی صفه تخت‌جمشید فاصله مشخصی با این نقطه دارد، اما تمامیت حریم منظری و باستان‌شناختی اثر آسیب جدی خواهد دید.

الگوی تکرارشونده کوچک‌سازی حرایم تاریخی در کشور

این مدرس دانشگاه در بخش پایانی صحبت‌های خود با تعمیم این روند به دیگر نقاط کشور افزود: این سیاست کاهش حریم پیش از این نیز آزموده شده است. دو سال گذشته محدوده مصوب بافت تاریخی سبزوار از ۲۸۰ هکتار به ۱۹۰ هکتار کاهش یافت و ۹۰ هکتار از چتر حفاظتی خارج شد. نتیجه مستقیم آن اقدام، تخریب اخیر کاروانسرای تاریخی روس‌ها در سبزوار بود؛ ملکی که پیش‌تر به دلیل قرارگیری در محدوده حفاظتی و ضوابط محدودیت ارتفاع هشت‌ونیم متری توجیه تخریب نداشت، پس از خروج از حریم برای ساخت‌وسازهای مرتفع تخریب شد. نمونه دیگر آن، کاستن ۵۹ هکتار از محوطه تاریخی ارجان در بهبهان به نفع فعالیت‌های معدنی بود.

کلانتری در جمع‌بندی اظهارات خود بیان کرد: بناها، محوطه‌ها و بافت‌های تاریخی در حکم مرزهای فرهنگی کشور هستند و حفاظت از وجب‌به‌وجب آن‌ها همانند حراست از مرزهای جغرافیایی امری ضروری و غیرقابل معامله است. واگذاری این محدوده‌ها به طرح‌های توسعه شهری و سوداگری‌های عمرانی، آسیب‌های بازگشت‌ناپذیری به هویت تاریخی کشور وارد خواهد کرد.