چرا صبح‌ ها اول سراغ گوشی می‌رویم؟ / راز ۲۰ دقیقه اول روز

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، ممکن است هنوز از تخت بیرون نیامده باشید که دستتان به سمت گوشی برود. ابتدا یک پیام، بعد شبکه های اجتماعی، خبرها، وضعیت کاری و چند ویدئوی کوتاه را بررسی می کنید. چند دقیقه بعد، ذهن پیش از آنکه روز را آگاهانه آغاز کند، درگیر انبوهی از اطلاعات، مقایسه ها و نگرانی ها شده است. سوال مهم فقط این نیست که صبح چند دقیقه از گوشی استفاده می شود. سوال این است که چه کسی اولین مقصد توجه را انتخاب می کند؛ خود فرد یا اولین اعلان گوشی؟

چرا مغز صبح به اطلاعات تازه جذب می شود؟

پس از بیدار شدن، مغز باید به تدریج از وضعیت خواب وارد حالت هوشیاری و فعالیت روزانه شود. توجه به صداها، نور، پیام ها و تغییرات محیط در این مرحله طبیعی است.

گوشی هوشمند اما یک تفاوت اساسی با بیشتر محرک های اطراف دارد. این وسیله می تواند در چند ثانیه مجموعه ای تقریبا بی پایان از اطلاعات تازه را مقابل فرد قرار دهد؛ از پیام و خبر گرفته تا ویدئو، لایک، ایمیل و اتفاقات زندگی دیگران.

اطلاعات تازه معمولا توجه مغز را به خود جلب می کنند، به ویژه وقتی غیرقابل پیش بینی باشند. فرد نمی داند با باز کردن صفحه گوشی با یک پیام محبت آمیز، خبر نگران کننده، درخواست کاری یا تصویر جذاب روبرو خواهد شد. همین غیرقابل پیش بینی بودن می تواند میل به بررسی دوباره صفحه را تقویت کند.

آیا چک کردن گوشی بعد از بیدار شدن مغز را خراب می کند؟

خیر. ادعای خراب شدن مغز با یک بار نگاه کردن به گوشی پشتوانه علمی قابل قبولی ندارد. شواهد نیز نشان نمی دهند هر فردی که صبح گوشی خود را بررسی می کند، لزوما با آسیب شناختی یا روانی روبرو می شود.

پیامدهای استفاده از گوشی به عوامل متعددی وابسته است؛ مدت استفاده، نوع محتوا، زمان استفاده، وضعیت خواب، دلیل مراجعه به گوشی و میزان اختیاری بودن رفتار همگی اهمیت دارند.

نگرانی زمانی جدی تر می شود که استفاده از گوشی تکراری، اجباری و خارج از کنترل باشد یا خواب، کار، روابط و تمرکز فرد را مختل کند. بسیاری از مطالعات میان استفاده مسئله ساز از گوشی و نشانه هایی مانند اضطراب، اختلال خواب و دشواری توجه ارتباط پیدا کرده اند، اما بخش بزرگی از این پژوهش ها همبستگی هستند. بنابراین نمی توان نتیجه گرفت که گوشی به تنهایی علت مستقیم همه این مشکلات است.

گاهی اضطراب فرد را بیشتر به سمت گوشی می کشاند و گاهی استفاده بی وقفه از گوشی اضطراب را تشدید می کند. این رابطه می تواند دوطرفه باشد.

اولین محتوای صبح ممکن است مسیر هیجانی ذهن را تغییر دهد

فرض کنید فرد در نخستین دقیقه بیداری با خبر یک بحران، پیام کاری فوری یا تصویری از موفقیت دیگران روبرو شود. هنوز اتفاق تازه ای در زندگی شخصی او رخ نداده است، اما توجهش وارد فضای تهدید، مسئولیت یا مقایسه اجتماعی شده است.

یک خبر منفی لزوما کل روز را خراب نمی کند. با این حال، ورود بدون هدف به جریان بی پایان اطلاعات می تواند شروع روز را از حالت انتخابی به حالت واکنشی ببرد. در این وضعیت، فرد به جای تعیین اولویت های خود، به محرک هایی پاسخ می دهد که دیگران برای جلب توجه او طراحی یا ارسال کرده اند.

جابجایی توجه بدون هزینه نیست

گلوریا مارک، پژوهشگر حوزه توجه و فناوری، همراه با همکارانش هزینه وقفه ها و جابه جایی مکرر میان فعالیت ها را بررسی کرده است. در یکی از مطالعات آنان، افراد پس از وقفه ممکن بود کار را سریع تر انجام دهند، اما این سرعت با فشار زمانی، تلاش ذهنی و استرس بیشتر همراه بود. 

بنابراین مشکل فقط ده دقیقه استفاده صبحگاهی نیست. این ده دقیقه ممکن است فرد را وارد الگویی کند که در طول روز بارها تکرار می شود؛ مشاهده یک محرک، واکنش سریع، رفتن به محرک بعدی و جستجوی دوباره برای چیزی تازه.

در پژوهش اعلان های گوشی ، افزایش اعلان های گوشی با افزایش نشانه های گزارش شده بی توجهی و بیش فعالی همراه بود. این یافته نیز به معنای ابتلا به اختلال بیش فعالی نیست، بلکه نشان می دهد اعلان های بیشتر می توانند تجربه روزانه حواس پرتی را افزایش دهند. 

مسئله فقط گوشی نیست، تحمل سکوت هم اهمیت دارد

از نگاه روانشناختی دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی و استاد دانشگاه، لازم است فرد از خود بپرسد دقیقا برای انجام چه کاری سراغ گوشی می رود. آیا پیام یا کار مشخصی دارد یا نمی تواند چند دقیقه با سکوت، بی حوصلگی و افکار خودش بماند؟

گاهی گوشی ساده ترین راه برای فرار از خلأ کوتاه صبحگاهی است. دست بردن به سمت صفحه آن قدر تکرار شده که دیگر تصمیمی آگاهانه به نظر نمی رسد. فرد گوشی را باز می کند، بدون آنکه بداند دنبال چه چیزی است.

در این شرایط، تعداد ساعت های استفاده تنها شاخص مهم نیست. توانایی کنار گذاشتن گوشی و ماندن در چند دقیقه سکوت نیز می تواند اطلاعات مهمی درباره میزان اختیار فرد بر توجهش بدهد.

خودسنجی کنید: عادت است یا از دست رفتن اختیار توجه؟

آیا صبح پیش از نوشیدن آب یا بیرون آمدن از تخت گوشی را بررسی می کنید؟ آیا برای دیدن یک پیام صفحه را باز می کنید اما ناگهان خودتان را میان خبرها و ویدئوها می یابید؟ آیا بدون هدف مشخص چند بار در روز قفل صفحه را باز می کنید؟ آیا نبودن گوشی کنار تخت بی قرارتان می کند؟ آیا هنگام انجام کار مهم، مقاومت در برابر بررسی گوشی دشوار است؟

پاسخ مثبت به یک یا دو پرسش نشانه اعتیاد نیست. اما اگر این رفتار مکرر است و بر خواب، تمرکز، خلق یا عملکرد روزانه اثر می گذارد، بهتر است الگوی استفاده دقیق تر بررسی شود.

آزمایش ۲۰ دقیقه ای برای فردا صبح

فرد می تواند برای چند روز، گوشی را در ۲۰ تا ۳۰ دقیقه نخست صبح کنار بگذارد. این زمان قانون پزشکی یا عددی جادویی نیست؛ فقط فرصتی برای مشاهده عادت است.

در این فاصله می تواند آب بنوشد، صورتش را بشوید، صبحانه بخورد، کمی حرکت کند یا برنامه روز را مرور کند. سپس گوشی را با هدفی مشخص بردارد.

اگر انجام این آزمایش بسیار دشوار بود، سرزنش کمکی نمی کند. بهتر است علت کشش بررسی شود؛ ترس از عقب ماندن، اضطراب، نیاز به ارتباط، بی حوصلگی یا یک حرکت خودکار؟

گوشی دشمن مغز نیست و حذف کامل فناوری نیز برای بیشتر افراد واقع بینانه نیست. مسئله اصلی حفظ اختیار توجه است. گاهی استقلال ذهنی با یک تصمیم بزرگ آغاز نمی شود؛ از همان چند دقیقه نخست صبح شروع می شود.