گوشی را برای سرگرمی باز می‌کنید یا فرار از حال بد؟ / پاسخ روانشناسی به اسکرول‌های بی‌اختیار

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، چرا بعضی وقت ها جدا شدن از این چرخه تا این اندازه دشوار می شود؟ پاسخ ساده و محبوب این است: چون شبکه های اجتماعی اعتیادآورند؛ اما یک پژوهش تازه نشان می دهد شاید بخشی از داستان را باید نه در خود صفحه نمایش، بلکه در حال روانی فردی که صفحه را در دست گرفته جست و جو کرد. پژوهشی روی ۷۸۱ دانشجو از پنج دانشگاه چین، رابطه میان استرس ادراک شده و استفاده مشکل ساز از ویدئوهای داستانی کوتاه را بررسی کرده است. پژوهشگران همچنین به دو متغیر جالب توجه کردند: ملال و تنهایی. نتایج نشان داد افرادی که استرس بیشتری گزارش می کردند، استفاده مشکل ساز بیشتری نیز از این ویدئوها داشتند و ملال و تنهایی در این الگوی ارتباطی نقش داشتند اما قبل از رسیدن به تیترهایی مانند :تنهایی شما را معتاد شبکه های اجتماعی می کند، باید یک محدودیت بسیار مهم را جدی گرفت. این مطالعه مقطعی و مبتنی بر پرسش نامه های خودگزارشی است بنابراین نمی توان از آن جهت علیت را مشخص کرد. ممکن است تنهایی افراد را به مصرف بیشتر محتوای کوتاه سوق دهد. ممکن است مصرف افراطی فرصت ارتباط واقعی را کاهش دهد و تنهایی را بیشتر کند. و کاملا محتمل است که هر دو تحت تاثیر عوامل دیگری قرار داشته باشند اما پژوهش یک سوال کاربردی بسیار خوب پیش پای ما می گذارد: وقتی بی اختیار گوشی را باز می کنیم، واقعا دنبال محتوا هستیم یا دنبال تغییر حال مان؟

شاید اسکرول کردن همیشه درباره سرگرمی نباشد

تصور کنید یک روز پراسترس را پشت سر گذاشته اید. ذهن خسته است. حوصله انجام کاری جدی ندارید. تماس گرفتن با یک دوست انرژی می خواهد. فیلم دیدن تعهد زمانی می خواهد. کتاب خواندن تمرکز می خواهد  اما یک ویدئوی ۳۰ ثانیه ای؟ تقریبا هیچکدام را نمی خواهد. همین ویژگی محتوای کوتاه آن را به گزینه ای بسیار آسان برای تغییر سریع حالت ذهن تبدیل می کند: پاداش سریع، تصمیم گیری کم و امکان خروج در هر لحظه.

مشکل زمانی آغاز می شود که این رفتار از انتخاب برای سرگرمی، به ابزار خودکار تنظیم هیجان تبدیل شود. فرد الزاما با خودش نمی گوید :من تنها هستم، پس شبکه اجتماعی باز کنم؛ فرایند می تواند بسیار سریع تر باشد: احساس ناخوشایند ، گوشی ، چند ویدئو و ایجاد حواس پرتی موقت.

اگر این مسیر بارها تکرار شود، باز کردن اپلیکیشن می تواند به یکی از پاسخ های پیش فرض ذهن به ملال، تنهایی یا استرس تبدیل شود.

تلنگر روانشناسی : قبل از Screen Time، Need Time را ببینیم

دکتر مریم سامانی – روانشناس بالینی و استاد دانشگاه می گوید: یک مفهوم کاربردی که می توان از این یافته استخراج کرد، چیزی است که می شود آن را «Need Time» یا زمان نیاز نامید. ما معمولا وقتی درباره تایم حضور در شبکه های اجتماعی حرف می زنیم، فقط Screen Time را می بینیم؛ چند ساعت آنلاین بودی؟ اما سوال مهمتر این است که درست قبل از برداشتن گوشی چه نیازی داشتی؟ اگر فرد برای فرار از ملال، کاهش اضطراب یا تسکین تنهایی مرتب به صفحه نمایش پناه ببرد، صرفا کم کردن زمان استفاده ممکن است مسئله اصلی را حل نکند.

وی می گوید: این تمایز بسیار کاربردی است. دو نفر ممکن است هر کدام روزی دو ساعت ویدئوی کوتاه ببینند، اما رفتارشان کاملا متفاوت باشد. یکی آگاهانه بعد از کار برای سرگرمی محتوا می بیند و هر زمان بخواهد کنار می گذارد. دیگری هر بار که تنها، مضطرب یا بی حوصله می شود بی اختیار گوشی را برمی دارد و بعد از نیم ساعت حتی احساس بهتری هم ندارد. عدد Screen Time هر دو نفر دو ساعت است، اما از نظر روانشناختی الزاما با یک رفتار روبرو نیستیم.

به همین دلیل، یک تمرین جالب می تواند این باشد که به جای ثبت فقط مدت استفاده، برای چند روز لحظه قبل از باز کردن اپلیکیشن را ثبت کنیم: الان چه احساسی داشتم؟ خسته بودم؟ مضطرب بودم؟ حوصله ام سر رفته بود؟ تنها بودم؟ از انجام کاری فرار می کردم؟ یا واقعا تصمیم گرفته بودم چند دقیقه سرگرم شوم؟

این تمرین قرار نیست ثابت کند چرا یک فرد از شبکه اجتماعی استفاده می کند. هدف پیدا کردن الگوهای شخصی است و اینجا تفاوت مهمی میان ممنوعیت و شناخت کارکرد رفتار شکل می گیرد. اگر مشکل ملال باشد، جایگزین مناسب ممکن است فعالیت باشد. اگر مسئله تنهایی باشد، شاید آنچه فرد نیاز دارد نه حذف گوشی، بلکه ارتباط باشد. اگر مسئله اضطراب است، راه حل دیگری برای تنظیم هیجان لازم است.

گاهی اسکرول کردن مشکل اصلی نیست؛ اسکرول کردن راه حلی بسیار در دسترس، بسیار سریع و ناکافی است که ذهن برای یک مشکل دیگر پیدا کرده است. دفعه بعد که بدون تصمیم قبلی دست مان به سمت گوشی رفت، قبل از باز کردن اولین ویدئو فقط یک سوال ارزش امتحان کردن دارد: الان دنبال محتوا هستم، یا دنبال تغییر یک احساس؟ پاسخ همین سوال ممکن است چیزهای جالبی درباره رابطه ما با گوشی آشکار کند.

مبنای علمی: مطالعه مقطعی پرسش نامه ای روی ۷۸۱ دانشجو از پنج دانشگاه چین، منتشر شده در Frontiers in Psychology، ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶. DOI: 10.3389/fpsyg.2026.1808559