آیین های عزاداری تاسوعا و عاشورا در ایران / هر شهر یک روایت از کربلا

به گزارش رکنا از خبر آنلاین ، تاسوعا وعاشورا در ایران تنها روزهای سوگواری نیست؛ روزهایی است که در هر گوشه کشور با زبانی متفاوت روایت می‌شود. اگرچه مضمون همه این آیین‌ها یادآوری واقعه کربلاست، اما شکل برگزاری آن‌ها از شهری به شهر دیگر تفاوت‌های چشمگیری دارد. در جایی صدها نفر زیر سازه‌ای عظیم به نام «نخل» می‌روند، در نقطه‌ای دیگر عزاداران خود را به «گِل» می‌آلایند، گروهی با «بیل‌های چوبی» یاد دفن شهدای کربلا را زنده می‌کنند و در شهری دیگر، مردم با شمع و نذر در آیین «چهل‌منبر» شرکت می‌کنند.

همین تنوع باعث شده آیین‌های عاشورایی ایران، علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از میراث فرهنگی و هویت تاریخی مناطق مختلف کشور باشند؛ سنت‌هایی که برخی از آن‌ها قدمتی چندصدساله دارند و هنوز نسل به نسل منتقل می‌شوند.

 یزد؛ شکوه نخل‌گردانی در ظهر عاشورا

اگر قرار باشد تنها یک تصویر نمادین از عاشورای ایرانی انتخاب شود، احتمالاً «نخل‌گردانی» یزد یکی از نخستین گزینه‌ها خواهد بود. در محله‌های مختلف شهر، به‌ویژه در میدان تاریخی امیرچخماق، سازه‌های بزرگ چوبی موسوم به «نخل» که نماد تابوت امام حسین (ع) دانسته می‌شوند، با پارچه‌های مشکی، آینه، شمشیر و نشانه‌های مذهبی آذین می‌شوند.

اوج مراسم در ظهر عاشورا است؛ زمانی که صدها عزادار زیر نخل می‌روند و آن را در میان جمعیت به حرکت درمی‌آورند. عظمت نخل‌ها و هماهنگی عزاداران، یکی از باشکوه‌ترین صحنه‌های آیینی کشور را رقم می‌زند؛ آیینی که سال‌هاست نام یزد را با محرم گره زده است.

 لرستان؛ سوگواری با گِل

در استان لرستان، به‌ویژه در خرم‌آباد و برخی شهرهای اطراف، عاشورا با آیینی شناخته می‌شود که کمتر مشابهی برای آن در ایران وجود دارد؛ «گِل‌مالی».

 بامداد تاسوعا و عاشورا، عزاداران در محل‌هایی که از قبل برای تهیه گِل آماده شده است گرد هم می‌آیند. خاک و آب با یکدیگر مخلوط می‌شود و عزاداران گل را بر سر، صورت و لباس خود می‌مالند. این آیین نمادی از اندوه و سوگواری عمیق دانسته می‌شود و صحنه‌هایی خلق می‌کند که هر ساله توجه بسیاری از عکاسان و پژوهشگران فرهنگ عامه را به خود جلب می‌کند.

پس از پایان گل‌مالی، دسته‌های عزاداری در سطح شهر حرکت می‌کنند و فضای عاشورای لرستان را به یکی از متفاوت‌ترین تجربه‌های آیینی کشور تبدیل می‌کنند.

خوسف؛ بیل‌هایی که به یاد کربلا بالا می‌روند

در شهرستان خوسف استان خراسان جنوبی، یکی از خاص‌ترین آیین‌های عاشورایی ایران برگزار می‌شود؛ آیین «بیل‌زنی» یا «بیل‌برداری» در روز تاسوعا است .

در این مراسم، عزاداران بیل‌هایی چوبی یا فلزی را به صورت هماهنگ بر دوش گرفته و در حرکاتی منظم بالا و پایین می‌برند.

 بنا بر روایت‌های محلی، این آیین یادآور دفن شهدای کربلا توسط قبیله بنی‌اسد است و به همین دلیل جایگاه ویژه‌ای در میان مردم منطقه دارد.

هماهنگی حرکات عزاداران و صدای برخورد بیل‌ها، جلوه‌ای خاص به مراسم می‌دهد؛ تا جایی که بیل‌زنی خوسف امروز به یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های تاسوعا وعاشورایی شرق ایران تبدیل شده و در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.

نوش‌آباد؛ شهری که محرم در تار و پود آن جریان دارد

نوش‌آباد در پنج کیلومتری شمال کاشان، یکی از مهم‌ترین کانون‌های آیین‌های عاشورایی در مرکز ایران به شمار می‌رود؛ تا جایی که بسیاری این شهر را «شهر آیین‌های عاشورایی» می‌نامند.

 یکی از آیین‌های منحصربه‌فرد نوش‌آباد، «کُتَل» است که در روز عاشورا برگزار می‌شود. در این مراسم، خانواده‌ها کودکان خردسال خود را به نیت حضرت علی‌اصغر(ع) نذر می‌کنند و آن‌ها را با لباس‌ها و آرایشی نمادین بر اسب‌هایی آذین‌شده می‌نشانند. کودک سوار بر اسب، در پیشاپیش دسته عزاداری حرکت می‌کند و مرشد نیز همزمان اشعاری در مصائب کربلا می‌خواند.

اما شاید مشهورترین آیین نمایشی نوش‌آباد، «خیمه‌کوبی» و «خیمه‌برداری»باشد. عصر هشتم محرم، کاروانی نمادین با حضور شخصیت‌های واقعه کربلا وارد خیمه‌گاه می‌شود و خیمه‌های حسینی برپا می‌شوند. این نمایش آیینی تا عصر یازدهم محرم ادامه می‌یابد؛ زمانی که در آیین خیمه‌برداری، حمله سپاه اشقیا، آتش زدن خیمه‌ها و اسارت خاندان امام حسین(ع) بازآفرینی می‌شود.

در بخش پایانی مراسم نیز زنان بنی‌اسد به صورت نمادین برای دفن شهدا وارد میدان می‌شوند و یکی از تأثیرگذارترین صحنه‌های آیینی محرم در منطقه را رقم می‌زنند.

در کنار این موارد، آیین‌ «توغ‌برداری» هم جریان دارد؛ در روز عاشورا، پیش از حرکت دسته‌های عزاداری، توغ‌های بلند و آذین‌بسته‌ای که یادگار سنت‌های چندصدساله شهر هستند، بر دوش متولیان هیأت‌ها قرار می‌گیرند و در میان جمعیت به حرکت درمی‌آیند؛ آیینی که نوش‌آبادی‌ها آن را بخشی جدایی‌ناپذیر از عزاداری عاشورا می‌دانند.

آیین‌هایی که بسیاری از آن‌ها در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده‌اند و هویت مذهبی و فرهنگی این شهر را شکل می‌دهند.

  گیلان؛ روشنایی چهل‌منبر در شب تاسوعا

در استان گیلان، به‌ویژه در شهرهایی مانند لاهیجان و رشت، آیین «چهل‌منبر» از مشهورترین رسوم تاسوعا به شمار می‌رود. در این آیین، زنان و مردان نذرکننده با در دست داشتن شمع، در سکوت به چهل منبر یا چهل خانه‌ای که چراغ عزاداری در آن روشن است سر می‌زنند و در هر محل شمعی روشن می‌کنند. بسیاری از شرکت‌کنندگان در طول مراسم سکوت را رعایت می‌کنند و این سکوت، حال‌وهوایی متفاوت و معنوی به آیین می‌بخشد.

اگرچه چهل‌منبر به شب تاسوعا تعلق دارد و نه عاشورا، اما در بسیاری از مناطق گیلان بخشی جدایی‌ناپذیر از مجموعه آیین‌های منتهی به عاشورا محسوب می‌شود و هر سال هزاران نفر در آن شرکت می‌کنند.

زنجان؛ پایتخت شور حسینی

زنجان در دهه نخست محرم به یکی از مهم‌ترین کانون‌های عزاداری کشور تبدیل می‌شود. نام این شهر بیش از هر چیز با «حسینیه اعظم زنجان» گره خورده است؛ مجموعه‌ای مذهبی که مراسم آن هر سال صدها هزار نفر از عزاداران را از نقاط مختلف ایران به زنجان می‌کشاند.

 اگرچه دسته بزرگ حسینیه اعظم در هشتم محرم برگزار می‌شود، اما حال‌وهوای عزاداری در زنجان تا عاشورا ادامه دارد. حرکت دسته‌های عظیم عزاداری در خیابان‌های شهر، حضور گسترده مردم و نظم کم‌نظیر مراسم باعث شده زنجان در میان بسیاری از مردم به «پایتخت شور حسینی» شهرت پیدا کند.

ویژگی شاخص عزاداری زنجان، مقیاس بزرگ آن است؛ جایی که جمعیت عزاداران خود به بخشی از آیین تبدیل می‌شود. خیابان‌های شهر در روزهای تاسوعا و عاشورا مملو از هیأت‌ها و دسته‌هایی است که با شیوه‌های سنتی عزاداری، تصویری کم‌نظیر از سوگواری جمعی را به نمایش می‌گذارند.

 آنچه آیین‌های عاشورایی ایران را متمایز می‌کند، تنوع در عین وحدت است. از نخل‌گردانی یزد تا گل‌مالی لرستان، از بیل‌زنی خوسف تا چهل‌منبر گیلان، همه این آیین‌ها یک روایت مشترک را بازگو می‌کنند، اما هرکدام با زبان، نمادها و سنت‌های محلی خود.

شاید همین ویژگی است که محرم و عاشورا را در ایران به فراتر از یک مناسبت مذهبی تبدیل کرده است؛ به بخشی از میراث فرهنگی زنده‌ای که در هر شهر و هر استان، رنگ و شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد و هر سال دوباره در کوچه‌ها، میدان‌ها و حسینیه‌های کشور جان می‌گیرد.