خبر تلخ از پاریس؛ ادگار مورن، فیلسوف و جامعه‌ شناس برجسته جهان درگذشت

به گزارش رکنا، ادگار مورن، جامعه‌شناس، فیلسوف و مبارزی که از او به‌عنوان آخرین روشنفکر بزرگ فرانسه یاد می‌شد، جمعه ۲۹ مه در سن ۱۰۴ سالگی درگذشت.

این فیلسوف و جامعه‌شناس، مدیر پژوهشی افتخاری در مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) و نویسنده کتاب ماندگار «پارادایم گمشده» و حدود شصت اثر دیگر، میراثی از اندیشه‌ای میان‌رشته‌ای، پرحجم و به‌طور گسترده تفسیر و ترجمه‌شده از خود به‌جا گذاشت. اندیشه‌ای که همواره آزاد و منتقد زمانه خود بود.

تولد و کودکی؛ از ادگار ناهوم تا ادگار مورن

او که بعدها نام ادگار مورن را برگزید، در ۸ ژوئیه ۱۹۲۱ در پاریس با نام ادگار ناهوم به دنیا آمد.

    پدرش، ویدال ناهوم، تاجری یهودی سفاردی مهاجر از سالونیک بود که خود را بی‌خدا معرفی می‌کرد.

    مادر محبوبش، لونا برسی، زمانی که او تنها ده سال داشت، بر اثر بیماری قلبی درگذشت.

ادگار جوان که تسلی‌ناپذیر شده بود، بعدها گفت دهه ۱۹۳۰ را گویی در جهانی «خواب‌گردگونه» سپری کرده است. او توسط پدر و خاله‌اش، کورین برسی، بزرگ شد.

پیوند با ایران و مخاطبان فارسی‌زبان

ادگار مورن چهره‌ای شناخته‌شده برای دانشگاهیان و مخاطبان فارسی‌زبان بود. او در سال ۱۳۸۲ به ایران دعوت شد و در دانشگاه شهید بهشتی سخنرانی کرد. در این مراسم، علاوه بر او، داریوش شایگان، نویسنده و فیلسوف شناخته‌شده ایرانی، نیز به ایراد سخنرانی پرداخت.

مخاطبان فارسی‌زبان البته از سال‌ها پیش با کتاب‌های مورن آشنا بودند. تعدادی از مهم‌ترین آثار او به زبان فارسی ترجمه شده است، از جمله:

    کتاب «سرمشق زندگی» با ترجمه علی اسدی (منتشرشده در سال ۱۳۷۰ خورشیدی)

    سری شش جلدی «روش» (از سال ۱۳۷۴ خورشیدی در ایران منتشر شد)

جنگ و مقاومت

این دانشجوی تاریخ، حقوق و فلسفه، پس از وقایع مونیخ در سال ۱۹۳۸، به سیاست روی آورد و به جنبش دانشجویان جبهه‌ای (Étudiants frontistes) پیوست؛ جریانی ترکیبی از سوسیالیسم صلح‌طلب و ضدنازیسم.

با گسترش جنگ در سراسر اروپا و اشغال فرانسه، دوران جوانی او تحت تأثیر قرار گرفت. در سال ۱۹۴۰، آدولف هیتلر «رایش هزارساله» را اعلام کرد و در ۱۹۴۱ ارتش آلمان در برابر مسکو متوقف شد. او در این مقطع دریافت که تاریخ، برخلاف ظاهرش، می‌تواند در هر لحظه به‌طور پیش‌بینی‌ناپذیری منحرف شود.

مورن در نتیجه این تحولات، دیدگاه خود نسبت به جهان را بازنگری کرد، به حزب کمونیست فرانسه پیوست و تا ۱۹۴۴ وارد مقاومت مخفی شد. او به درجه ستوانی در نیروهای فرانسه آزاد رسید و در این دوره با فرانسوا میتران (که بعدها تا مقام ریاست جمهوری فرانسه پیش رفت) آشنا شد. همچنین در همین دوران، نام مستعار ادگار مورن را برای همیشه برگزید.

مقاومت؛ امروز در برابر چه چیزی باید ایستاد؟

سال‌های مقاومت هرگز از ذهن او پاک نشد. او در مصاحبه‌ای با روزنامه لاکروا گفته بود:

    «امروز در برابر چه چیزی باید مقاومت کرد؟ باید در برابر دو نوع بربریت مقاومت کرد: یکی بربریتی که می‌شناسیم، که در قالب داعش، حملات تروریستی و انواع افراط‌گرایی‌ها ظاهر می‌شود؛ و دیگری بربریتی سرد و یخ‌زده، یعنی بربریت محاسبه، پول و منفعت. در واقع، در برابر این دو بربریت، همه باید امروز مقاومت کنند.»

سال‌های پس از جنگ

    سال ۱۹۴۵: او به ستاد ارتش اول فرانسه در آلمان ملحق شد.

    سال ۱۹۴۶: رئیس بخش تبلیغات در دولت نظامی فرانسه شد. نخستین کتابش با عنوان «سال صفر آلمان» را منتشر کرد که در آن وضعیت مردم آلمان را پس از جنگ توصیف کرده بود.

    از ۱۹۴۹: از حزب کمونیست فاصله گرفت.

    ۱۹۵۱: به‌دلیل مواضع ضد استالینی از حزب اخراج شد. همان سال کتاب «انسان و مرگ» را منتشر کرد.

    ۱۹۵۹: با انتشار «خودانتقادی» به ارزیابی زندگی و فعالیت سیاسی‌اش پرداخت و مجله «Arguments» را بنیان‌گذاری کرد.

جامعه‌شناس و فیلسوف

ادگار مورن در اوایل دهه ۱۹۶۰، نزدیک به دو سال در آمریکای لاتین به تدریس علوم اجتماعی پرداخت و در همان سال کتاب «روح زمان» (L’Esprit du temps) را منتشر کرد؛ اثری که به تحلیل فرهنگ و جامعه معاصر می‌پردازد.

وی در سال ۱۹۶۵، پژوهشی میان‌رشته‌ای درباره یک منطقه در بریتانی انجام داد که نتیجه آن در ۱۹۶۷ با عنوان «دگردیسی پلوزوه» منتشر شد.

در سال ۱۹۶۹ نیز کتاب «شایعه اورلئان» را منتشر کرد.