13 اردیبهشت روز جهانی آزادی مطبوعات

به گزارش رکنا،  روز جهانی آزادی مطبوعات (World Press Freedom Day) هر ساله در ۳ می (۱۳ اردیبهشت) توسط سازمان ملل متحد و یونسکو گرامی داشته می‌شود.

تاریخچه و هدف

این روز در دسامبر ۱۹۹۳ توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد اعلام شد، به دنبال توصیه کنفرانس عمومی یونسکو . انتخاب تاریخ ۳ می به یادبود اعلامیه ویندهوک (Windhoek Declaration) است که در سال ۱۹۹۱ توسط روزنامه‌نگاران آفریقایی در نامیبیا تصویب شد و خواستار مطبوعاتی آزاد، مستقل و کثرت‌گرا بود .

اهداف اصلی این روز عبارتند از:

    گرامیداشت اصول بنیادین آزادی مطبوعات

    ارزیابی وضعیت آزادی مطبوعات در سراسر جهان

    دفاع از رسانه‌ها در برابر حملات به استقلال آن‌ها

    ادای احترام به روزنامه‌نگارانی که در حین انجام وظیفه جان خود را از دست داده‌اند

شعار و رویدادهای سال ۲۰۲۶

شعار سال ۲۰۲۶: «شکل‌دادن به آینده‌ای توأم با صلح: ترویج آزادی مطبوعات برای حقوق بشر، توسعه و امنیت» (Shaping a Future at Peace: Promoting Press Freedom for Human Rights, Development, and Security) .

کنفرانس جهانی ۲۰۲۶ در تاریخ ۴ و ۵ می در لوساکا، زامبیا برگزار می‌شود. این کنفرانس که توسط یونسکو و دولت زامبیا میزبانی می‌شود، روزنامه‌نگاران، فعالان حقوق بشر، سیاست‌گذاران و کارشناسان فناوری را گرد هم می‌آورد تا درباره نقش فناوری و هوش مصنوعی در آزادی مطبوعات گفتگو کنند.

آمار و چالش‌های جهانی

گزارش‌های یونسکو نشان می‌دهد که وضعیت آزادی مطبوعات در جهان رو به decline است:

    از ژانویه ۲۰۲۲ تا سپتامبر ۲۰۲۵، ۳۱۰ روزنامه‌نگار در سراسر جهان کشته شده‌اند که ۱۶۲ نفر از آن‌ها در مناطق جنگی جان خود را از دست داده‌اند .

    در سال ۲۰۲۴، ۸۲ روزنامه‌نگار در حین انجام وظیفه کشته شدند.

    ۸۵ درصد جنایات علیه روزنامه‌نگاران بدون مجازات می‌مانند.

دبیرکل سازمان ملل متحد، آنتونیو گوترش، در پیام خود به مناسبت این روز تأکید کرده است: «همه آزادی‌ها به آزادی مطبوعات وابسته است - بدون آن، حقوق بشر، توسعه پایدار و صلح پایدار وجود نخواهد داشت».

جایزه یونسکو

یونسکو هر ساله جایزه جهانی آزادی مطبوعات یونسکو/گییرمو کانو (UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize) را به فرد، سازمان یا نهادی اهدا می‌کند که سهم برجسته‌ای در دفاع یا ترویج آزادی مطبوعات در سراسر جهان داشته باشد. این جایزه به نام گییرمو کانو ایسازا، روزنامه‌نگار کلمبیایی که در سال ۱۹۸۶ ترور شد، نامگذاری شده است.

حسن خسروی، محقق در مقاله‌ای ضرورت آزادی بیان را چنین شرح داده است:

حق بر آزادی مطبوعات به معنای عام، داشتن حق در زمینه جست‌وجو، جمع‌آوری، کسب آزادانه اخبار و اطلاعات و عقاید عمومی، انتقال و مخابره آزادانه آنها، انتشار آزادانه روزنامه‌ها، دریافت و مطالعه آزادانه مطبوعات و همچنین دریافت آزادانه برنامه‌های یادشده را دربرمی‌گیرد.

به این ترتیب، حق بر انتشار مجله‌های گوناگون از سوی افراد، موسسات و انعکاس آزاد افکار و عقاید عمومی در مطبوعات از شرایط اساسی حق بر آزادی مطبوعات در معنای عام به شمار می‌آید. امروزه در نظام بین‌المللی حقوق بشر صرف توجه به انواع آزادی‌ها، دیگر پاسخگوی نیازهای اجتماعی افراد بشری نیست و ایجاد شرایط و امکانات لازم برای بهره‌مندی از آزادی‌ها به‌عنوان حقوق مسلم بشری نیز ضرورت پیدا کرده است. حق بر آزادی مطبوعات نیز از این قاعده مستثنی نیست و به همین سبب است که در اعلامیه‌ها، پیمان‌نامه‌های حقوقی بین‌المللی و حتی قوانین اساسی کشورها از حق ارتباط (Right Communication) یا حق استفاده از مطبوعات (Press of Use to Right) و الزام دولت‌ها به تامین این‌گونه حقوق سخن گفته شده است. بنابراین اگر دولت‌ها نتوانند همه شرایط لازم را برای برخورداری افراد از حق بر آزادی مطبوعات و مشارکت آنان در ایجاد آثار فرهنگی همچون روزنامه‌ها را فراهم سازند، باید حداقل از هرگونه محدودیت‌هایی که ممکن است در راه تامین چنین حقی ایجاد شود، خودداری کنند.

 آزادی مطبوعات جزء آن دسته از حق‌های بشری است که متلازم با آزادی بیان، حق دسترسی به اطلاعات یا آزادی اطلاعات، آزادی فکر و عقیده است؛ به‌طوری‌که آزادی مطبوعات پیش‌شرط آزادی‌های مذکور است. به‌عبارتی تا زمانی که مطلبی به هر وسیله نشر نشود، آزادی مطبوعات ایجاد نمی‌شود و به طریق اولی فعالیت‌های معنوی همچون آزادی فکر و عقیده صورت نخواهد گرفت و ابنای بشری در اسارت جهالت باقی خواهند ماند، با آن که در اعلامیه جهانی حقوق بشر صراحتا از این آزادی نام برده نشده اما آزادی بیان را می‌توان از لحن ماده۹۱ اعلامیه و نیز ماده۹۸ میثاق حقوق مدنی و سیاسی استنباط کرد که در واقع امر مربوط به آزادی بیان و آزادی عقیده است.