سرنوشت تلخ ۸۰ زن و کنیز ناصرالدین‌شاه بعد از قتل شاه / برخی در کاخ ماندند و برخی آواره شدند

به گزارش رکنا، تاج‌السلطنه، دختر ناصرالدین‌شاه، در خاطرات خود درباره حرمسرای پدرش نوشته است: «اعلی‌حضرت پدر تاج‌دار من هشتاد زن و کنیز داشت که فقط هشت نفر از آنها اولاد داشتند و مابقی بدون اولاد بودند که همه خوش‌چهره بودند.»

پس از کشته‌شدن ناصرالدین‌شاه، حرمسرای او به محلی برای عزاداری و سوگواری تبدیل شد. در روزهایی که دربار در انتظار ورود مظفرالدین‌شاه از تبریز به سر می‌برد، زنان شاه جز گریه و زاری کاری نداشتند. با ورود مظفرالدین‌شاه ۴۰ ساله، ترس و نگرانی بر فضای حرمسرا حاکم شد؛ چراکه زنان می‌دانستند به قدرت رسیدن او می‌تواند زندگی‌شان را به‌کلی تغییر دهد.

مظفرالدین‌شاه تنها یک هفته پس از ورود، به زنان دربار دستور داد آن دسته از زنانی که فرزند دارند، در حیاط «سروستان» ساکن شوند و سایر زنان باید قصر را ترک کنند. اطلاعات دقیقی از سرنوشت تمام زنان حرمسرای ناصری در دست نیست؛ اما برخی از زنانی که فرزندی نداشتند، پس از اخراج از قصر تا پایان عمر با دشواری‌های بسیاری روبه‌رو شدند.

با این حال، سرنوشت تعدادی از زنان شناخته‌شده ناصرالدین‌شاه پس از مرگ او در منابع تاریخی ثبت شده است که در ادامه به زندگی آنها می‌پردازیم.

انیس‌الدوله؛ بانوی بانفوذ حرمسرای ناصری

انیس‌الدوله از باهوش‌ترین و بانفوذترین زنان دربار ناصرالدین‌شاه بود که در امور مملکتی نیز اطلاعات و آگاهی قابل‌توجهی داشت. نام اصلی او فاطمه بود و از خانواده‌ای گرجی‌تبار به شمار می‌رفت که در دوران صفویه به ایران کوچانده شده بودند. او در کودکی پدرش را از دست داد و به‌واسطه عمه‌هایش وارد حرمسرای ناصرالدین‌شاه شد.

انیس‌الدوله که از معیارهای زیبایی آن دوران نیز برخوردار بود، خیلی زود به خدمت فروغ‌السلطنه، معروف به جیران، درآمد. او در همان دوران تصمیم گرفت سواد بیاموزد و به دستور جیران، ملاباجی‌های اندرونی مسئول آموزش و تربیتش شدند.

مدتی بعد، ناصرالدین‌شاه او را به عقد خود درآورد و لقب «انیس‌الدوله» را به او داد. شاه همچنین به‌عنوان مهریه، مالیات شهر کاشان و روستاهای اطراف آن را در اختیارش گذاشت. سواد و هوش انیس‌الدوله از جمله ویژگی‌هایی بود که جایگاه ویژه‌ای برای او در دربار ایجاد کرد. او به مقام ملکه رسید، دربار مستقلی برای خود داشت و اداره حرمسرا را نیز تا زمان مرگ ناصرالدین‌شاه برعهده گرفت.

نقش انیس‌الدوله در نهضت تنباکو

انیس‌الدوله از جمله زنانی بود که پس از صدور حکم تحریم تنباکو از سوی مرجعیت، دستور داد قلیان‌های حرمسرا را جمع‌آوری و بشکنند.

وقتی خبر این اقدام به ناصرالدین‌شاه رسید، شاه برای اطلاع از علت ماجرا به سراغ انیس‌الدوله رفت. او در پاسخ به پرسش شاه گفت: «قلیان و تنباکو حرام است.»

ناصرالدین‌شاه از این اقدام عصبانی شد، اما انیس‌الدوله در پاسخ به اعتراض او جمله‌ای تاریخی بر زبان آورد: «همان کس که مرا به تو حلال کرده است، قلیان را حرام اعلام کرده است.»

عمر انیس‌الدوله پس از مرگ ناصرالدین‌شاه چندان طولانی نشد. برخی روایت‌ها دلتنگی و بی‌قراری او پس از مرگ شاه را علت درگذشتش می‌دانند؛ در حالی که گروهی دیگر معتقدند او بر اثر بیماری یرقان از دنیا رفت.

زیور حاج صالح؛ معروف به خانوم بالا

زیور حاج صالح، معروف به خانوم بالا، یکی دیگر از زنان شناخته‌شده ناصرالدین‌شاه بود که به مدت ۱۰ سال به عقد موقت شاه درآمد. بنا بر روایت‌ها، شیربهای او ۷۰۰ تومان بود و یک غلام سیاه، یک آینه و یک انگشتر نیز به‌عنوان بخشی از این ازدواج در نظر گرفته شده بود.

خانوم بالا در گفت‌وگویی با مجله اطلاعات هفتگی در سال ۱۳۳۶، درباره تعدد همسران ناصرالدین‌شاه توضیح داده بود: «شاه ناصری از هر ده و شهری دختری را عقد می‌کرد تا راحت‌تر بتواند به مردم آنجا کمک نماید. او تمام وسایل زندگی راحت را در حرمسرا فراهم کرده بود، مثلاً هر چهار زن یک حمام خصوصی داشتند و ما به طور جداگانه آشپزخانه نیز برای خودمان داشتیم.»

اما زندگی خانوم بالا پس از کشته‌شدن شاه تغییر کرد. او که فرزندی نداشت، ناچار شد قصر را ترک کند و باقی عمر خود را در اتاقی محقر در یک خیریه در منطقه گلوبندک تهران بگذراند.

فاطمه باغبان‌باشی؛ زنی با سرنوشتی متفاوت

فاطمه باغبان‌باشی پیش از ازدواج با ناصرالدین‌شاه، نزد امینه اقدس تربیت شده بود. پس از درگذشت امینه اقدس، جایگاه بالاتری در دربار پیدا کرد و در سال ۱۳۰۸ قمری به عقد ناصرالدین‌شاه درآمد. پس از این ازدواج، لقب «خانوم‌باشی» به او داده شد.

او در دوران زندگی مشترک خود با شاه، دو بار باردار شد؛ اما هر دو بار فرزندانش را از دست داد. همین اتفاق باعث شد رابطه او با ناصرالدین‌شاه به‌تدریج سرد شود و فاصله میان آن دو افزایش پیدا کند.

سرنوشت خانوم‌باشی پس از مرگ شاه با بسیاری از زنان دیگر حرمسرا تفاوت داشت. مظفرالدین‌شاه او را به ازدواج قهرمان‌خان، امیرآخور ولیعهد محمدعلی میرزا، درآورد. حاصل این ازدواج سه فرزند بود؛ اما او در حدود ۳۰ سالگی همسرش را از دست داد.

خانوم‌باشی مدتی بعد با بصیرالدوله هروی، مشاور مخصوص احمدشاه، ازدواج کرد و تا پایان عمر در کوچه شیروانی، واقع در میدان ژاله سابق و میدان شهدای امروز، زندگی کرد. او سرانجام در سال ۱۳۳۶ درگذشت.

منیرالسلطنه؛ مادر کامران میرزا

منیرالسلطنه نیز از زنان ناصرالدین‌شاه بود. پدر او محمدتقی معمارباشی، رئیس اداره بنایی و از مجریان مدرسه دارالفنون بود. حاصل ازدواج او با ناصرالدین‌شاه، پسری به نام کامران میرزا بود که در دوره قاجار به حکومت و والیگری چند استان رسید.

جایگاه و محبوبیت کامران میرزا نزد شاه، باعث شده بود مادرش نیز از موقعیت ویژه‌ای در دربار برخوردار باشد. ناصرالدین‌شاه حتی در سفرهای خود به اروپا از منیرالسلطنه یاد می‌کرد و به نامه‌های او پاسخ می‌داد.

پس از قتل ناصرالدین‌شاه، منیرالسلطنه از جمله زنان خوش‌شانس حرمسرا بود که به دلیل داشتن فرزند از قصر اخراج نشد و توانست در کاخ سروستان اقامت کند. او تا پایان عمر در همان محل زندگی کرد.

منیرالسلطنه از زنان ثروتمند حرمسرای ناصری به شمار می‌رفت و بخش قابل‌توجهی از دارایی خود را صرف امور خیریه کرد. نام او همچنان در تاریخ تهران باقی مانده و آثار موقوفاتش را می‌توان در محدوده خیابان منیریه مشاهده کرد.