رازهای پشت دیوار حرمسرای ناصرالدین شاه / زنان ناصرالدین شاه حقوق ۷۵۰ تومانی می گرفتند! + عکس

به گزارش رکنا، وقتی نام حرمسرای ناصرالدین‌شاه قاجار به میان می‌آید، معمولا تصویری از تعداد زیادی زن در اندرونی شاهانه ساخته می‌شود؛ اما اسناد و پژوهش‌های تاریخی، تصویری بسیار پیچیده‌تر از زندگی زنان دربار ناصری نشان می‌دهند؛ زنانی که برخی از آنها در سیاست، آموزش، فرهنگ و حتی ارتباط میان دربار و جامعه بیرون نقش داشتند.

حرمسرا فقط محل زندگی همسران شاه نبود

پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد اندرونی ناصرالدین‌شاه مجموعه‌ای متنوع از همسران، دختران و دیگر زنان خاندان سلطنتی، خدمتکاران، کنیزان و زنان مهاجر را در خود جای داده بود. پژوهش‌های جدید حتی بر تنوع قومی و اجتماعی این فضا تأکید دارند و از حضور زنانی با پیشینه‌های ایرانی، قفقازی، آفریقایی و اروپای شرقی سخن می‌گویند.

زنان حرمسرا حقوق ماهانه داشتند

یکی از نکات کمتر گفته‌شده درباره اندرونی ناصری، ساختار مالی آن است. بر اساس مدخل «دائرةالمعارف ایرانیکا»، زنان دربار بسته به جایگاه خود ماهانه مبالغی دریافت می‌کردند؛ این مبالغ در برخی موارد از ۱۰۰ تا ۷۵۰ تومان متغیر بود. خواجه‌باشی نیز در پرداخت‌ها و ارتباطات مالی زنان نقش واسطه داشت.

خواجه‌باشی فقط نگهبان درهای حرم نبود

خواجه‌باشی کلید اتاق‌ها و درهای حرم را در اختیار داشت و میان زنان اندرونی و دنیای بیرون نقش واسطه ایفا می‌کرد. حتی در برخی موارد، مأموریت‌هایی برای یافتن دخترانی که می‌توانستند وارد حرم سلطنتی شوند، به او سپرده می‌شد. همین موقعیت باعث شده بود برخی خواجه‌ها به افراد بسیار ثروتمند و بانفوذی در دربار تبدیل شوند.

اندرونی، مدرسه هم بود!

تصویر زنان حرمسرا به‌عنوان افرادی که تمام روز را صرف تفریح می‌کردند، با اسناد تاریخی سازگار نیست. برخی از زنان دربار آموزش می‌دیدند و **خطاطی و شعر** می‌آموختند. هنر نامه‌نگاری نیز در میان زنان خاندان قاجار رواج داشت و برخی از زنان دربار به ادبیات و شعر علاقه‌مند بودند. تاج‌السلطنه، دختر ناصرالدین‌شاه، بعدها خاطرات خود را نوشت که یکی از منابع مهم برای شناخت زندگی درونی دربار قاجار محسوب می‌شود.

یک زن مهمان وارد حرم شد و به زنان خیاطی یاد داد

یکی از روایت‌های کمتر شنیده‌شده مربوط به «عالیه‌خانم شیرازی» است؛ زنی که در جریان بازگشت از سفر حج، مدتی با زنان اندرونی ناصرالدین‌شاه ارتباط داشت و بنا بر روایت‌های موجود، به زنان حرم خیاطی و پشم‌ریسی آموزش می‌داد. پژوهش‌های مربوط به خاطرات زنان قاجار این روایت را در کنار خاطرات تاج‌السلطنه، از معدود روایت‌های زنانه درباره فضای اندرونی ناصری می‌دانند.

حرمسرا گاهی به مرکز قدرت سیاسی تبدیل می‌شد

اندرونی ناصرالدین‌شاه صرفاً یک فضای خانوادگی نبود. «دائرةالمعارف ایرانیکا» به نقش سیاسی زنان بانفوذ دربار اشاره می‌کند؛ از جمله انیس‌الدوله، همسر محبوب شاه، که در ماجرای برکناری میرزا حسین‌خان مشیرالدوله در سال ۱۸۷۳ نقش مؤثری داشت. به همین دلیل، برخی سیاستمداران ایرانی و حتی دیپلمات‌های خارجی برای دستیابی به شاه به دنبال ایجاد ارتباط با زنان بانفوذ حرم بودند.

زندگی زنان اندرونی کاملا از بیرون جدا نبود

اگرچه زنان حرمسرا معمولاً اجازه خروج مستقل از اندرونی را نداشتند، ارتباط آنها با جهان بیرون از طریق بستگان، خدمتکاران و واسطه‌ها برقرار بود. علاوه بر این، در برخی مناسبت‌ها برای زنان دربار برنامه‌های تفریحی و گردش در باغ‌های سلطنتی برگزار می‌شد و حتی ماهانه برنامه‌هایی برای گردش شاه و زنانش در باغ‌های گلستان ترتیب داده می‌شد.

شاید عجیب‌ترین نکته درباره حرمسرای ناصری همین باشد:

اندرونی ناصرالدین‌شاه را نمی‌توان صرفا مجموعه‌ای از «زنان شاه» دانست؛ این فضا در عمل یک جامعه کوچک با **نظام مالی، سلسله‌مراتب، نیروی کار، آموزش، ارتباطات، سرگرمی و حتی شبکه‌های قدرت سیاسی بود؛ جامعه‌ای که بخش‌هایی از آن امروز از خلال خاطرات زنان، نامه‌ها، اسناد دربار و پژوهش‌های تاریخی قابل بازسازی است.