5 اسفند، روز اسفندگان؛ گرامیداشت زن و زمین در فرهنگ ایرانی

به گزارش رکنا، جشن اسفندگان یا همان سپندارمذگان، یکی از مناسبت های کهن ایرانی است که در روز پنجم اسفند ماه برگزار می شود. بر اساس نوشته های ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه، ایرانیان باستان این روز را به بزرگداشت زن و زمین اختصاص داده بودند.

تاریخچه برگزاری جشن در تقویم ایرانی

ابوریحان در آثار تاریخی خود اسفندگان را ۵ اسفند دانسته است. ولی با تغییراتی که خیام در تقویم ایرانی به وجود آورد و شش ماه اول سال ۳۱ روزه شد، برخی به اشتباه تاریخ این جشن را تغییر داده اند. اما منابع اصلی نشان می دهند که این مراسم پیوندی با پنجمین روز از ماه اسفند دارد.

ریشه های نام اسفند و سپندارمذ

کلمه فارسی «اسفند» که هم اکنون استفاده می شود، از واژه پهلوی «سپندارمت» و اوستایی آن، «سپنتَه آرمئیتی» برگرفته شده است. این نام دارای معانی مقدس و پاک بوده و به معنای فروتنی و پاکی الهی است. روز پنجم هر ماه و همچنین ماه دوازدهم سال در گاه شماری ایرانی، اسفند یا سپندارمذ نام دارد.

پیشینه جشن سپندارمذگان

در تقویم های باستانی ایران، هر روز ماه یک نام ویژه داشت. برای مثال، روز نخست هر ماه به نام «اورمزد»، دومین روز «بهمن» و پنجمین روز «سپندارمزد» نام گذاری شده بودند. سپندارمزد به عنوان ایزد نگهبان زمین و سمبل فروتنی و باروری، نماد ارزش های مادرانه و بخشش بود. به همین دلیل، ایرانیان در این روز زنان و زمین را گرامی می داشتند و مراسمی برای ارج نهادن به این ارزش ها برگزار می کردند.

در سال ۱۳۴۱ شمسی، ابراهیم پورداود پیشنهاد داد که این روز به عنوان «روز پرستار» نام گذاری شود، اما این پیشنهاد حمایت وسیعی پیدا نکرد و اکنون این عنوان در تقویم رسمی به رسمیت شناخته نمی شود. پورداود معتقد بود که پنجم اسفند شایسته ترین روز برای گرامی داشت خدمات پرستاران است.

مراسم های ویژه اسفندگان

بر اساس نوشته های ابوریحان بیرونی، در فرهنگ باستانی اسفندگان زمانی برای گرامی داشتن زنان بوده است. در این روز، هدایا و بخشش هایی به زنان اهدا می شد و حتی در برخی روایات آمده است که مردان تحت فرمان زنان بودند. زمین به سبب نقشش در باروری و تولید، به عنوان شکلی از نماد مادرانه با احترام خاصی همراه بود. جشن اسفندگان همچنان نمادی برای گرامیداشت زنان نیکوکار و مادران به شمار می رفت.

اختلاف در تاریخ برگزاری جشن

امروزه برخی از زرتشتیان ایران روز سپندارمذگان را ۲۹ بهمن می دانند. این تغییرات به دلیل جا به جایی های مداوم در تقویم سنتی ایران رخ داده است. با این حال، منابع تاریخی بیانگر این نکته اند که روز سپندارمذ در پنجمین روز ماه اسفند باید گرامی داشته شود.

در برخی مناطق ایران که در نسل های گذشته زرتشتی بوده اند و حالا مسلمان شده اند، این مراسم هنوز به نوعی برگزار می شود. از جمله این مناطق می توان به منطقه پشتکوه در استان یزد اشاره کرد، بخصوص در روستای پندر که جشن اسفندگان با شکوه بیشتری برگزار می شود.

آیین ها و دیگر نام های جشن

جشن اسفندگان همچنین با عنوان جشن برزیگران شناخته می شود. مراسم های ویژه ای مانند جشن مردگیران یا جشن مژدگیران نیز در این روز برگزار می شد. یکی از ویژگی های این روز قدردانی مردان از زنان و هدیه دادن به آنان است. همچنین، در برخی مناطق آیین های جادویی برای دوری از ارواح شیطانی انجام می گرفت که ابوریحان آنها را غیر اصیل و تازه می دانست.