پایان راهکارهای موقتی بنزین؛ تمرکز بر مدیریت تقاضا

گروه اقتصاد: مشکل ناترازی بنزین در ایران را نمی توان تنها با افزایش ظرفیت تولید پالایشگاه ها یا واردات بیشتر سوخت رفع کرد. اصل ماجرا به رشد بی وقفه تقاضا و استفاده ناکارآمد از منابع بازمی گردد؛ به بیانی ساده، وضعیت فعلی مانند پر کردن مخزنی است که از چندین نقطه نشت دارد.

عوامل مختلفی مانند خودروهای با مصرف سوخت بالا و فرسوده، کمبود سیستم حمل ونقل عمومی کارآمد، عدم بهره برداری از ظرفیت CNG، عدم نوسازی ناوگان حمل ونقل و قاچاق ناشی از اختلاف قیمت سوخت با کشورهای همسایه، در کنار هم باعث شده اند منابع کشور هر سال بیشتر هدر بروند. بنابراین اگر تنها سیاست گذاری ها بر افزایش عرضه متمرکز شود و اصلاح تقاضا جدی گرفته نشود، ناترازی بنزین به جای کاهش، تشدید خواهد شد.

اسقاط خودرو؛ حلقه گم شده نوسازی ناوگان

تجدید ساختار ناوگان حمل ونقل مستلزم تطابق خروج خودروهای فرسوده با ورود خودروهای جدید است؛ اما روند اسقاط خودروها طی سال های اخیر با نیاز کشور بسیار فاصله داشته است.

طبق آمار سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، در سال ۱۳۹۸ از مجموع ۷۵۸ هزار خودروی وارد شده به چرخه مصرف، تنها ۷ هزار دستگاه اسقاط شد. این رقم در سال های بعد نیز افزایش بسیار محدودی داشته و همچنان با هدف گذاری سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه در برنامه توسعه اختلاف چشمگیری دارد. حتی با افزایش تولید و واردات خودرو، اگر خودروهای فرسوده از چرخه خارج نشوند، میانگین مصرف سوخت بالا باقی خواهد ماند.

ناوگان فرسوده؛ عامل اصلی اتلاف سوخت

یکی از دلایل مهم افزایش مصرف سوخت در کشور، تعداد بالای وسایل نقلیه فرسوده است. طبق آمار وزارت صنعت، معدن و تجارت، از حدود ۴۱ میلیون وسیله نقلیه موجود، نزدیک به ۲۲ میلیون دستگاه در وضعیت فرسودگی قرار دارند.

این ناوگان شامل انواع خودروهای سواری، موتورسیکلت ها، وانت ها، کامیون ها و اتوبوس ها می شود. مصرف سوخت این وسایل نقلیه در مقایسه با استانداردهای جهانی چندین برابر بیشتر است و همین امر باعث هدر رفتن منابع سوخت می شود. برای مثال، خودروهای کم مصرف جهانی در هر ۱۰۰ کیلومتر حدود ۳ تا ۵ لیتر بنزین مصرف می کنند، در حالی که خودروهای فرسوده ایرانی گاه تا ۲۲ لیتر مصرف دارند.

حمل ونقل عمومی؛ مهره ای که نادیده گرفته شده است

سهم حمل ونقل عمومی در جابه جایی شهروندان به طور قابل توجهی پایین است. براساس آمار موجود، این سهم در ایران تنها ۱۷ درصد است؛ در حالی که در برخی کشورهای توسعه یافته و منطقه ای این میزان تا ۶۵ درصد نیز افزایش یافته است.

ضعف سیستم های مترو، اتوبوس رانی و سایر شیوه های حمل ونقل عمومی باعث شده بسیاری از مردم به استفاده از خودروهای شخصی روی آورند. این مسئله در کلان شهرها به بحران مصرف سوخت و آلودگی هوا دامن می زند و به همین دلیل تقویت حمل ونقل عمومی باید جزو سیاست های اصلی مدیریت انرژی باشد.

CNG؛ ظرفیتی نادیده گرفته شده

با وجود سرمایه گذاری های گسترده در توسعه زیرساخت های CNG، مصرف این سوخت در سطح انتظارات نیست. حدود ۲۴۰۰ جایگاه CNG با ظرفیت روزانه ۳۵ میلیون مترمکعب احداث شده اما تنها ۱۴ میلیون مترمکعب از ظرفیت موجود استفاده می شود. کاهش انگیزه های اقتصادی و سیاست های ناپایدار باعث شده از این پتانسیل به خوبی بهره برداری نشود.

قاچاق سوخت؛ نتیجه اختلاف قیمت

یکی از مشکلات بزرگ مصرف سوخت، قاچاق آن به کشورهای همسایه است. اختلاف شدید قیمت بنزین و گازوئیل در ایران نسبت به کشورهای اطراف، انگیزه اقتصادی قدرتمندی برای خروج غیرقانونی سوخت از کشور ایجاد کرده است. به طور مثال، قیمت هر لیتر بنزین در برخی کشورهای همسایه چندین برابر ایران است. این پدیده علاوه بر هدر رفت منابع، ضربه ای اقتصادی به کشور وارد می کند.

راهکارهایی برای پایدارسازی مصرف انرژی

برای رفع مشکل ناترازی بنزین، باید یک برنامه همه جانبه برای مدیریت عرضه و تقاضا اجرا شود. نوسازی ناوگان حمل ونقل، تقویت حمل ونقل عمومی و بهره برداری بهینه از ظرفیت CNG از جمله اقداماتی است که باید به صورت موازی دنبال شوند.

همچنین باید تدریجاً سازوکارهای قیمت گذاری سوخت اصلاح شود تا اختلاف قیمت با کشورهای همسایه عامل قاچاق نباشد. بدون این اصلاحات، افزایش تولید بنزین به تنهایی نمی تواند از ناکارآمدی مصرف جلوگیری کند.

در نتیجه، سیاست گذاری ها باید به گونه ای انجام شود که علاوه بر افزایش عرضه سوخت، میزان مصرف و اتلاف منابع در بخش های مختلف کاهش یابد. تنها در این صورت می توان از بحران انرژی عبور کرد و به یک نظام پایدار و کارآمد دست یافت.