تلاش جاسوسان محیط زیستی برای حمله آمریکا به سدهای ایران !

به گزارش رکنا ، سدها برای میلیون‌ها ایرانی فقط سازه‌هایی روی رودخانه‌ها نیستند؛ بخشی از شبکه تأمین آب آشامیدنی، کشاورزی و برق کشورند. حالا روزنامه نیویورک‌تایمز با طرح فرضیه ارتباط میان سدهای ایران و تأسیسات موشکی، این زیرساخت‌های حیاتی را وارد روایتی امنیتی کرده است؛ روایتی که به گفته کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل، بر پایه شواهد قطعی نیست و نزدیکی جغرافیایی دو پدیده را نمی‌توان دلیل رابطه علت و معلولی دانست. پرسش مهم این است: وقتی یک زیرساخت عمومی بدون ارائه سند در چارچوب اهداف نظامی تعریف می‌شود، چه کسی هزینه این روایت را می‌پردازد؟ مردم ایران.

از سدهای ایران تا شهرهای موشکی؛ ادعایی که هنوز سند ندارد

گزارش نیویورک‌تایمز با عنوان «جنگ ممکن است معمای دیرینه سدهای ایران را روشن کند» تلاش کرده است با کنار هم قرار دادن اطلاعات مربوط به سدها، طرح‌های انتقال آب و موقعیت تأسیسات نظامی، فرضیه‌ای درباره ارتباط برخی پروژه‌های آبی ایران با نیازهای نظامی مطرح کند.

نقطه شروع این گزارش، بررسی شبکه سدسازی ایران است. نیما شکری، متخصص امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ آلمان، و گروه پژوهشی او تعداد سدهای ایران را دست‌کم ۵۳۳ مورد برآورد کرده‌اند. شکری با مقایسه موقعیت جغرافیایی سدها و نقاطی که در جریان حملات نظامی هدف قرار گرفته‌اند، این پرسش را مطرح کرده که چرا به نظر می‌رسد برخی حملات در نزدیکی سدها اتفاق افتاده‌اند؟

اما همین پرسش، مهم‌ترین نقطه ضعف استدلال گزارش نیز محسوب می‌شود. نزدیکی دو نقطه روی نقشه، به‌تنهایی هیچ رابطه‌ای میان آنها را اثبات نمی‌کند. برای اینکه بتوان یک سد را بخشی از زیرساخت نظامی معرفی کرد، باید مشخص شود کدام سد، با چه سازوکاری، در چه زمانی و بر اساس چه اسنادی برای تأمین نیازهای یک مجموعه نظامی ساخته شده است.

بدون چنین شواهدی، آنچه مطرح می‌شود صرفاً یک فرضیه است؛ فرضیه‌ای که نباید در افکار عمومی جای واقعیت مستند بنشیند.

اعتراض کاوه مدنی؛ هم‌جواری جغرافیایی سند نیست

انتشار این گزارش با واکنش انتقادی کاوه مدنی مواجه شد. او با زیر سؤال بردن شیوه استدلال نیویورک‌تایمز تأکید کرد که نمی‌توان صرفاً با مشاهده نزدیکی جغرافیایی سدها و تأسیسات نظامی، میان آنها رابطه علت و معلولی برقرار کرد.

اهمیت این انتقاد در آن است که موضوع فقط یک اختلاف کارشناسی درباره سیاست‌های سدسازی نیست. بحث بر سر زیرساخت‌هایی است که عملکرد آنها با زندگی روزمره مردم ارتباط مستقیم دارد.

مدنی همچنین نسبت به پیامدهای خطرناک طرح چنین فرضیه‌هایی هشدار داده است. به‌ویژه آنکه در شرایط تنش و درگیری نظامی، معرفی زیرساخت‌های عمومی به‌عنوان اجزای احتمالی شبکه نظامی می‌تواند برداشت‌های خطرناکی درباره ماهیت و جایگاه آنها ایجاد کند.

نقد سدسازی در ایران موضوع تازه‌ای نیست. کارشناسان محیط‌زیست و منابع آب سال‌هاست درباره ضرورت برخی سدها، جانمایی نامناسب، هزینه‌های اقتصادی، پیامدهای زیست‌محیطی و انتقال آب بین‌حوضه‌ای هشدار داده‌اند. اما این نقدها نباید با ادعاهای اثبات‌نشده درباره اهداف نظامی پروژه‌ها مخلوط شوند.

مردم ایران حق دارند بدانند چرا در برخی مناطق سد ساخته شده، منابع مالی آن چگونه هزینه شده و چه پیامدهایی برای محیط‌زیست و معیشت جوامع محلی داشته است. همان‌قدر هم حق دارند زیرساخت‌های حیاتی کشور بدون سند و مدرک در معرض روایت‌سازی‌های امنیتی قرار نگیرند.

انتقال آب زاگرس به یزد؛ از پرسش کارشناسی تا فرضیه نظامی

یکی از نمونه‌هایی که نیویورک‌تایمز برای تقویت فرضیه خود مطرح کرده، پروژه انتقال آب از منطقه زاگرس به استان یزد است؛ طرحی که سال‌هاست از نظر ضرورت، هزینه، پیامدهای محیط‌زیستی و نحوه تخصیص منابع آب محل بحث کارشناسان بوده است.

امیر آقاکوچک، متخصص منابع آب در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین، با اشاره به حملات هوایی به منطقه یزد و گزارش‌هایی درباره وجود تأسیسات موشکی در آن محدوده، این احتمال را مطرح کرده که ملاحظات نظامی نیز ممکن است در اجرای پروژه‌های آبی نقش داشته باشند.

با این حال، در گزارش نیویورک‌تایمز سند قطعی برای اثبات ارتباط مستقیم این پروژه انتقال آب با تأسیسات موشکی ارائه نشده است.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد: پرسش درباره ضرورت انتقال آب و پیامدهای آن، یک موضوع کارشناسی و عمومی است؛ اما نسبت دادن هدف نظامی به یک پروژه عمرانی، ادعایی جداگانه است که به مدارک مستقل و قابل راستی‌آزمایی نیاز دارد.

در ایران، بحران آب و پیامدهای سیاست‌گذاری نادرست در این حوزه، واقعیتی انکارناپذیر است. افت منابع زیرزمینی، تنش آبی، فشار بر کشاورزان، تخریب زیست‌بوم‌ها و اختلاف بر سر انتقال آب، زندگی بسیاری از شهروندان را تحت تأثیر قرار داده است. رسیدگی به این مشکلات باید در اولویت سیاست‌گذاران باشد؛ نه اینکه زیرساخت‌های مرتبط با زندگی مردم به موضوع گمانه‌زنی‌های فاقد سند تبدیل شوند.

پرونده فعالان محیط‌زیست؛ چرا یک موضوع حساس به روایت سدها پیوند خورد؟

بخش دیگری از گزارش نیویورک‌تایمز به بازداشت فعالان محیط‌زیست در ایران در سال ۲۰۱۸ اختصاص دارد. نویسندگان با طرح این احتمال که برخی از این فعالان ممکن است هنگام فعالیت میدانی به‌طور اتفاقی در نزدیکی مناطق حساس نظامی حضور داشته باشند، تلاش کرده‌اند پرونده بازداشت‌ها را در کنار فرضیه ارتباط پروژه‌های آبی و تأسیسات نظامی قرار دهند.

در این بخش نام افرادی مانند مراد طاهباز و کاوه مدنی مطرح شده است. همچنین نیویورک‌تایمز از اظهارات نیک کوثر، تحلیلگر حوزه محیط‌زیست و آب ایران، درباره نگاه امنیتی احتمالی به فعالیت‌های میدانی فعالان محیط‌زیست استفاده کرده است.

اما کنار هم قرار دادن نام افراد، سوابق سیاسی یا امنیتی و موضوعات مرتبط با محیط‌زیست، به‌خودی‌خود ارتباطی میان آنها و ساخت سدها ایجاد نمی‌کند. هر ادعایی درباره نقش افراد در یک پرونده امنیتی باید با اسناد معتبر و انتساب دقیق مطرح شود.

مسئله مهم‌تر این است که محیط‌زیست ایران نباید به عرصه‌ای برای رقابت روایت‌های سیاسی و امنیتی تبدیل شود. حفاظت از منابع طبیعی، مطالعه حیات‌وحش و پژوهش درباره منابع آب، فعالیت‌هایی ضروری برای آینده کشورند و باید امکان انجام مسئولانه و مستقل آنها فراهم باشد.

یک روایت رسانه‌ای و پرسشی درباره پیامدهای آن

صنم ماحوزی و اریکا سولومون، نویسندگان گزارش نیویورک‌تایمز، در توضیح رویکرد خود به هم‌پوشانی جغرافیایی پروژه‌های آبی و تأسیسات نظامی اشاره کرده‌اند. صنم ماحوزی نیز در شبکه اجتماعی خود نوشته است که شواهد قطعی برای کاربرد دوگانه برخی پروژه‌ها وجود ندارد، اما این هم‌پوشانی پرسش‌هایی را مطرح می‌کند.

همین اذعان به نبود شواهد قطعی، اهمیت تفکیک فرضیه از واقعیت را دوچندان می‌کند.

در ادامه گزارش، به دیدگاه دنی سیترینوویچ، افسر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل و رئیس بخش ایران در مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، نیز اشاره شده است. او در واکنش به این گزارش گفته است که اگرچه ارتباط مستقیم میان پروژه‌های سدسازی ایران و تأسیسات موشکی به‌طور قطعی اثبات نشده، چنین رویکردی را با تفکر راهبردی ایران سازگار می‌داند.

اما سازگار دانستن یک فرضیه با برداشت یک تحلیلگر نظامی، جای سند را نمی‌گیرد. به‌ویژه آنکه چنین تحلیل‌هایی درباره زیرساخت‌های حیاتی یک کشور می‌تواند پیامدهایی فراتر از فضای رسانه‌ای داشته باشد.

طارم؛ فراتر از یک نقطه روی نقشه

نیویورک‌تایمز در بخش دیگری از گزارش خود به حمله هوایی ۱۴ ژوئیه آمریکا به منطقه حفاظت‌شده طارم در هرمزگان اشاره کرده است. بر اساس اطلاعات مطرح‌شده در گزارش، خانواده یکی از محیط‌بانان منطقه در جریان این حمله جان خود را از دست داده‌اند.

ارتش آمریکا اعلام کرده بود که زیرساخت‌های نظامی و دفاع ساحلی را هدف قرار داده است. در مقابل، این منطقه از منظر محیط‌زیستی نیز اهمیت دارد و زیستگاه گونه‌هایی از حیات‌وحش، از جمله گوسفند وحشی لارستان، محسوب می‌شود.

این موضوع یک واقعیت مهم را یادآوری می‌کند: مناطق جغرافیایی فقط مختصات روی نقشه نیستند. در آنها انسان‌ها زندگی می‌کنند، محیط‌بانان فعالیت دارند، حیات‌وحش وجود دارد و منابع طبیعی بخشی از سرمایه عمومی کشور به شمار می‌روند.

هرگونه تحلیل درباره موقعیت جغرافیایی یک منطقه باید این واقعیت‌ها را نیز در نظر بگیرد. زندگی انسان‌ها و حفاظت از محیط‌زیست نباید در سایه روایت‌های صرفاً نظامی نادیده گرفته شود.

سدها فقط سازه‌های بتنی نیستند؛ زندگی مردم به آنها وابسته است

نکته‌ای که در میان تمام گمانه‌زنی‌های گزارش نیویورک‌تایمز نباید فراموش شود، کارکردهای غیرنظامی سدهای ایران است.

سدها، فارغ از اینکه برخی از آنها درست طراحی یا مدیریت شده‌اند یا نه، در بخش‌هایی از کشور در تأمین آب آشامیدنی، آبیاری زمین‌های کشاورزی، تولید برق و مدیریت منابع آب نقش دارند. هرگونه آسیب به این زیرساخت‌ها می‌تواند پیامدهایی مستقیم برای شهرها، روستاها، کشاورزان و خانوارهایی داشته باشد که زندگی‌شان به استمرار این خدمات وابسته است.

این پیامدها صرفاً فنی یا اقتصادی نیستند. اختلال در تأمین آب می‌تواند سلامت عمومی، امنیت غذایی، اشتغال و معیشت خانوارها را تحت تأثیر قرار دهد. آسیب به شبکه‌های برق و تأسیسات مرتبط نیز ممکن است زنجیره‌ای از مشکلات را در زندگی مردم ایجاد کند.

به همین دلیل، تفکیک زیرساخت‌های غیرنظامی از اهداف نظامی، موضوعی اساسی در حفاظت از جان و زندگی شهروندان است. هیچ جامعه‌ای نباید هزینه ادعاهایی را بپردازد که هنوز با شواهد معتبر اثبات نشده‌اند.

دولت ایران نیز باید پاسخ‌گو باشد

البته دفاع از امنیت زیرساخت‌های حیاتی کشور به معنای چشم‌پوشی از ضعف‌های داخلی نیست. وزارت نیرو و سایر نهادهای مسئول باید درباره ضرورت ساخت سدها، هزینه‌های پروژه‌ها، ارزیابی‌های زیست‌محیطی و نحوه تخصیص منابع آب پاسخ‌گو باشند.

اگر سدی بدون توجیه اقتصادی و زیست‌محیطی ساخته شده، اگر پروژه‌ای به منابع آب مناطق دیگر آسیب زده یا اگر تصمیمی به زیان کشاورزان و جوامع محلی تمام شده است، مردم حق دارند درباره آن توضیح بخواهند.

اما این مطالبه‌گری با پذیرش روایت‌های اثبات‌نشده درباره کارکرد نظامی زیرساخت‌ها تفاوت دارد. شفافیت داخلی، بررسی مستقل و انتشار اطلاعات معتبر، بهترین راه مقابله با گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای است.

وزارت امور خارجه ایران، وزارت نیرو و سپاه پاسداران نیز بنا بر گزارش نیویورک‌تایمز به درخواست این روزنامه برای اظهارنظر پاسخ نداده‌اند. در چنین شرایطی، پاسخ‌گویی دقیق نهادهای مسئول می‌تواند به روشن شدن واقعیت کمک کند و مانع گسترش روایت‌های یک‌طرفه شود.

مسئله فقط سدها نیست؛ مسئله زندگی مردم ایران است

گزارش نیویورک‌تایمز را می‌توان از منظر روش تحقیق، اعتبار شواهد و نحوه استفاده از نظر کارشناسان نقد کرد. اما مهم‌تر از اختلاف‌نظر رسانه‌ای، پیامد احتمالی چنین روایت‌هایی برای زیرساخت‌هایی است که میلیون‌ها نفر به آنها وابسته‌اند.

وقتی یک سد بدون ارائه سند در چارچوب یک شبکه نظامی تعریف می‌شود، موضوع فقط اعتبار یک مقاله یا موضع یک تحلیلگر نیست؛ بحث بر سر امنیت زیرساخت‌هایی است که آب آشامیدنی، برق و معیشت مردم را تأمین می‌کنند.

ایران در حوزه آب با مشکلات جدی روبه‌روست و هیچ‌کس نباید از نقد سیاست‌های نادرست سدسازی و انتقال آب جلوگیری کند. اما نقد مستند با ساختن فرضیه‌های امنیتی تفاوت دارد.

مردم ایران هم حق دارند درباره نحوه مدیریت منابع آب کشور بدانند و هم حق دارند زیرساخت‌های حیاتی زندگی‌شان در برابر تهدید و آسیب محافظت شود.

سدهای ایران را می‌توان نقد کرد، درباره ضرورت ساخت آنها پرسید و از مسئولان درباره هزینه‌ها و پیامدهایشان توضیح خواست؛ اما نمی‌توان صرفاً با کنار هم گذاشتن چند نقطه روی نقشه، برای آنها مأموریت نظامی تعریف کرد. در این میان، آنچه نباید فراموش شود، زندگی میلیون‌ها ایرانی است که آب، برق، امنیت غذایی و آینده معیشتشان به سلامت این زیرساخت‌ها وابسته است.

دنی سیترینوویچ، افسر سابق اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل و رئیس بخش ایران

درباره این خبر سوالی دارید؟ در نظرات از رکنا بپرسید. پایان خبر / رکنا / کدخبر 1267471