نخست وزیر اسرائیل پشت درهای بسته قدرت / نتانیاهو در دوره بلاتکلیفی چه اختیاراتی دارد؟

به گزارش رکنا، انتخابات پارلمانی اسرائیل در سال ۲۰۲۶، برخلاف انتظاری که از یک رقابت انتخاباتی برای تعیین دولت آینده می‌رفت، به جای روشن کردن تکلیف قدرت، تل‌آویو را وارد مرحله تازه‌ای از بن‌بست سیاسی کرده است. 

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر کنونی اسرائیل، با وجود آنکه حزب لیکود بیشترین کرسی‌های کنست را به دست آورده، نتوانسته ائتلافی با اکثریت پارلمانی تشکیل دهد. 

در سوی دیگر، مخالفان او نیز با وجود کسب کرسی‌های قابل توجه، برای رسیدن به حد نصاب ۶۱ کرسی با موانع جدی روبه‌رو هستند.

 به روایت خبر آنلاین ، در چنین شرایطی، اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، ماموریت تشکیل دولت را به گادی آیزنکوت، رهبر حزب میانه‌روی یاشار و چهره اصلی ائتلاف مخالفان، سپرد. انتخاب آیزنکوت به معنای آن نیست که او الزاما نخست‌وزیر بعدی اسرائیل خواهد شد؛ بلکه به این معناست که اکنون فرصت نخست برای خروج از بن‌بست و تشکیل ائتلاف در اختیار او قرار گرفته است.

آیزنکوت برای تشکیل دولت باید بتواند میان احزابی که در موضوعاتی مانند خدمت نظامی حریدی‌ها، رابطه با احزاب عرب و نحوه اداره جنگ، اختلاف نظر دارند، توافق ایجاد کند. مسئله‌ای که با توجه به ترکیب جدید کنست، آسان به نظر نمی‌رسد.

نقشه انتخاباتی اسرائیل؛ هیچ‌کس اکثریت ندارد

در انتخابات اخیر، حزب لیکود به رهبری بنیامین نتانیاهو با کسب ۲۷ کرسی، بزرگ‌ترین حزب کنست باقی ماند. حزب یاشار به رهبری گادی آیزنکوت هم ۲۱ کرسی به دست آورد و حزب با هم به رهبری نفتالی بنت با ۱۲ کرسی در جایگاه بعدی قرار گرفت.

با این حال، مسئله اصلی در انتخابات اسرائیل صرفا تعداد کرسی‌های احزاب نیست، بلکه توانایی آنها برای تشکیل ائتلاف و کسب حمایت دست‌کم ۶۱ نماینده از مجموع ۱۲۰ عضو کنست است.

بر اساس نتایج انتخابات، بلوک نزدیک به نتانیاهو ۵۳ کرسی و بلوک مخالفان او ۴۸ کرسی در اختیار دارد. ۱۹ کرسی باقی‌مانده نیز به احزاب عرب اختصاص یافته است. این ترکیب باعث شده احزاب عرب به یکی از بازیگران تعیین‌کننده در معادلات تشکیل دولت تبدیل شوند؛ موضوعی که هم برای نتانیاهو و هم برای مخالفان او چالش‌برانگیز است.

در واقع، نتایج انتخابات نشان می‌دهد که پیروزی یک حزب در کسب بیشترین تعداد کرسی‌ها لزوماً به معنای توانایی آن برای تشکیل دولت نیست. در نظام پارلمانی اسرائیل، نخست‌وزیری در اختیار فردی قرار می‌گیرد که بتواند حمایت اکثریت کنست را به دست آورد.

چرا هرتزوگ ماموریت تشکیل دولت را به آیزنکوت سپرد؟

در اسرائیل، رئیس‌جمهور الزاما ماموریت تشکیل دولت را به رهبر بزرگ‌ترین حزب واگذار نمی‌کند. معیار اصلی این است که کدام نماینده کنست شانس بیشتری برای تشکیل ائتلافی برخوردار از رای اعتماد پارلمان دارد.

پس از انتخابات، هرتزوگ با نمایندگان احزاب راه‌یافته به کنست مشورت کرد. در این رایزنی‌ها، نمایندگان احزاب و فهرست‌هایی که در مجموع ۶۷ کرسی در اختیار دارند، از آیزنکوت حمایت کردند. در مقابل، ۴۶ نماینده از نتانیاهو حمایت کردند و حزب متحد یهودیت توراتی با هفت کرسی از معرفی نامزد خودداری کرد.

بنابراین، اگرچه نتانیاهو همچنان رهبر بزرگ‌ترین حزب پارلمان است، اما آیزنکوت از نظر امکان جلب حمایت احزاب مختلف موقعیت مناسب‌تری پیدا کرد. البته توصیه احزاب به رئیس‌جمهور الزام‌آور نیست و قانون نیز او را ملزم نمی‌کند که ماموریت را به فردی بسپارد که بیشترین توصیه را دریافت کرده است. هرتزوگ باید تشخیص دهد چه کسی امکان بیشتری برای تشکیل دولت دارد.

این تصمیم در عین حال ضربه سیاسی دیگری به نتانیاهو محسوب می‌شود. او که پس از سه سال جنگ در غزه و درگیری‌های منطقه‌ای همچنان بر گفتمان امنیتی و ضرورت رهبری قدرتمند تاکید داشت، امروز نه‌تنها اکثریت پارلمانی خود را از دست داده، بلکه فرصت نخست برای تشکیل دولت هم به رقیبش واگذار شده است.

آیزنکوت چقدر فرصت دارد و فرآیند تشکیل دولت چگونه پیش می‌رود؟

بر اساس قانون اساسی اسرائیل، رئیس‌جمهور پس از مشورت با نمایندگان احزاب، مأموریت تشکیل دولت را به یکی از اعضای کنست واگذار می‌کند. این نماینده ۲۸ روز فرصت دارد تا ائتلاف خود را تشکیل دهد. رئیس‌جمهور می‌تواند این مهلت را حداکثر به مدت ۱۴ روز دیگر تمدید کند.

به این ترتیب، آیزنکوت در مرحله نخست حداکثر ۴۲ روز فرصت دارد. با توجه به واگذاری رسمی ماموریت در هفت نوامبر، مهلت اولیه او در اوایل دسامبر و در صورت استفاده از تمام فرصت تمدید، مهلت نهایی در حدود ۲۰ دسامبر به پایان می‌رسد.

آیا آیزنکوت شانسی برای تشکیل دولت دارد؟

مهم‌ترین مشکل آیزنکوت این است که ائتلاف مخالفان نتانیاهو، با وجود برخورداری از ۶۷ کرسی در مجموع، از نظر سیاسی و ایدئولوژیک یک بلوک یکپارچه نیست. از این تعداد، ۴۸ کرسی متعلق به احزاب مخالف یهودی و ۱۹ کرسی متعلق به دو حزب عربی است. همین مسئله تشکیل یک ائتلاف پایدار را دشوار می‌کند.

آیزنکوت برای رسیدن به قدرت دست‌کم سه مسیر پیش رو دارد. اولین گزینه  جلب حمایت احزاب عرب است. دو جریان عربی فهرست مشترک و حزب رعم، در مجموع ۱۹ کرسی دارند و می‌توانند در معادلات تشکیل دولت نقشی تعیین‌کننده ایفا کنند. حزب رعم اعلام کرده حاضر است از آیزنکوت حمایت کند و فهرست مشترک هم از حمایت بیرونی از دولت او برای پایان دادن به دوره نتانیاهو سخن گفته است.

نتانیاهو در دوره بلاتکلیفی چه اختیاراتی دارد؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها در شرایط کنونی این است که آیا شکست نتانیاهو در انتخابات و از دست دادن اکثریت پارلمانی به معنای پایان اختیارات اوست؟ پاسخ منفی است.

بر اساس اصل تداوم دولت در ماده ۳۰ قانون اساسی اسرائیل، دولت مستقر تا زمان تشکیل کابینه جدید به فعالیت خود ادامه می‌دهد. به این ترتیب، نتانیاهو همچنان نخست‌وزیر باقی می‌ماند و اعضای کابینه او نیز تا زمان روی کار آمدن دولت جدید مسئولیت‌های خود را حفظ می‌کنند.

دولت در این دوره معمولا با عنوان دولت پیشبرد امور یا دولت انتقالی شناخته می‌شود. با این حال، برخلاف تصور رایج، اختیارات چنین دولتی به اداره امور روزمره محدود نیست. قانون اختیارات اجرایی دولت را به‌طور کامل از آن سلب نمی‌کند، اما رویه‌های قضایی و دستورالعمل‌های حقوقی، دولت را به رعایت خویشتن‌داری در تصمیم‌گیری‌های مهم ملزم می‌کنند.

برای مثال، انتصاب مقام‌های ارشد دولتی و امنیتی، تصمیم‌های مهم مالی و تعهدات بلندمدت ممکن است با محدودیت‌های حقوقی و نظارت بیشتری روبه‌رو شوند. دولت باید بتواند ضرورت فوری چنین تصمیم‌هایی را توضیح دهد و نمی‌تواند صرفاً برای تثبیت موقعیت سیاسی خود دست به اقدامات گسترده بزند.

با این حال، در حوزه امنیت و سیاست خارجی شرایط متفاوت است. دولت پیشبرد امور همچنان اختیار تصمیم‌گیری درباره عملیات نظامی و مسائل امنیت ملی را دارد. به همین دلیل، حتی اگر نتانیاهو نتواند دولت جدیدی تشکیل دهد، از نظر قانونی همچنان می‌تواند درباره عملیات نظامی اسرائیل تصمیم‌گیری کند.

این مسئله در شرایط کنونی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بحث احتمال ازسرگیری درگیری نظامی با ایران همچنان در فضای سیاسی اسرائیل مطرح است. برخی تحلیلگران هشدار داده‌اند که نبود اکثریت پارلمانی به‌تنهایی مانع حقوقی برای تصمیم‌گیری نظامی نتانیاهو ایجاد نمی‌کند. البته چنین تصمیم‌هایی همچنان باید با ملاحظات حقوقی و ضرورت‌های امنیتی توجیه شوند.

نکته مهم این است که فعالیت پارلمان اسرائیل به تشکیل دولت جدید وابسته نیست. بیست‌وششمین دوره کنست قرار است روز ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ آغاز به کار کند و نمایندگان جدید سوگند یاد کنند. از آن زمان، پارلمان می‌تواند مستقل از مذاکرات تشکیل کابینه، فعالیت خود را آغاز کند.

به همین دلیل، مخالفان نتانیاهو قصد دارند از اکثریت پارلمانی خود برای تغییر آرایش قدرت در داخل کنست استفاده کنند. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا آنها در مجموع ۶۷ کرسی دارند و می‌توانند حتی پیش از تشکیل دولت جدید، در برخی تصمیم‌های پارلمانی نقش تعیین‌کننده ایفا کنند.