تنگه هرمز برگ برنده ایران در معادلات قدرت جهانی

به گزارش رکنا، تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان است؛ آبراهی راهبردی که بخش قابل‌توجهی از نفت و گاز صادراتی کشورهای حاشیه خلیج فارس از آن عبور می‌کند. اهمیت این گذرگاه در شرایط تنش میان ایران و آمریکا، بار دیگر نقش جغرافیا را در تعیین موازنه قدرت منطقه‌ای و جهانی برجسته کرده است.

تیم مارشال، نویسنده کتاب‌های «زندانیان جغرافیا» و «قدرت جغرافیا»، در تحلیل روابط بین‌الملل بر این نکته تأکید دارد که موقعیت جغرافیایی کشورها، گزینه‌های سیاسی و نظامی رهبران را محدود می‌کند. از این منظر، تنگه هرمز صرفاً مسیری برای عبور کشتی‌ها نیست، بلکه یکی از عوامل اثرگذار بر محاسبات امنیتی و اقتصادی قدرت‌های جهان به شمار می‌رود.

جغرافیا و موقعیت راهبردی ایران

ساختار طبیعی ایران، از رشته‌کوه‌های زاگرس و البرز تا فلات مرکزی، در طول تاریخ بر امنیت و دفاع‌پذیری این سرزمین اثر گذاشته است. در جنوب کشور نیز دسترسی به خلیج فارس و قرار گرفتن در مجاورت تنگه هرمز، موقعیتی مهم در معادلات منطقه‌ای برای ایران ایجاد کرده است.

این ویژگی‌های جغرافیایی، مستقل از تغییر دولت‌ها، فناوری‌ها و تحولات سیاسی، همچنان بر محاسبات راهبردی کشورهای منطقه و قدرت‌های فرامنطقه‌ای اثر می‌گذارند.

تنگه هرمز؛ گلوگاه حیاتی انرژی جهان

بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا در ژوئن 2025، روزانه حدود 20.9 میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور می‌کرد؛ حجمی معادل نزدیک به یک‌پنجم مصرف جهانی نفت و فرآورده‌های نفتی. بخش عمده این محموله‌ها راهی بازارهای آسیایی، به‌ویژه چین، هند، ژاپن و کره جنوبی می‌شود.

در باریک‌ترین بخش تنگه، فاصله میان سواحل ایران و شبه‌جزیره مسندم عمان حدود 34 کیلومتر است. مسیرهای کشتیرانی نفتکش‌ها نیز در محدوده‌ای محدود قرار دارند. خطوط لوله عربستان و امارات می‌توانند بخشی از صادرات نفت را از مسیرهای جایگزین منتقل کنند، اما ظرفیت آن‌ها برای جبران کامل اختلال احتمالی در تنگه کافی نیست؛ ضمن آنکه انتقال گاز طبیعی مایع‌شده نیز به مسیرهای دریایی وابسته است.

چرا هرمز در محاسبات ایران اهمیت دارد؟

ایران در برابر برتری نظامی آمریکا، از ابزارهای مختلف بازدارندگی نامتقارن بهره می‌گیرد و موقعیت جغرافیایی تنگه هرمز یکی از عوامل اثرگذار بر این محاسبات است. هرگونه تهدید جدی علیه عبورومرور در این آبراه می‌تواند نگرانی درباره عرضه انرژی را افزایش دهد و بر قیمت نفت و هزینه‌های حمل‌ونقل تأثیر بگذارد.

در سال 2012، محمدعلی جعفری، فرمانده وقت سپاه پاسداران، با اشاره به اهمیت این گذرگاه گفته بود: «یا همه می‌توانند از تنگه هرمز استفاده کنند یا هیچ‌کس.»

با این حال، بستن کامل تنگه می‌تواند پیامدهای اقتصادی و سیاسی سنگینی برای ایران و دیگر کشورهای منطقه نیز به همراه داشته باشد. از این رو، اهمیت راهبردی هرمز تنها به امکان ایجاد اختلال در تردد دریایی محدود نمی‌شود؛ بلکه تأثیر احتمالی چنین اقدامی بر بازارهای جهانی و محاسبات امنیتی کشورها نیز در این معادله نقش دارد.

نقشه‌ای که بر سیاست اثر می‌گذارد

در تحلیل ژئوپلیتیکی، قدرت کشورها فقط با توان نظامی یا اقتصادی سنجیده نمی‌شود؛ موقعیت جغرافیایی و کنترل دسترسی به مسیرهای حیاتی نیز می‌تواند بر دامنه انتخاب‌های آن‌ها اثر بگذارد.

تنگه هرمز نمونه‌ای از پیوند جغرافیا با سیاست و اقتصاد جهانی است. وابستگی بازارهای انرژی به این گذرگاه باعث می‌شود هرگونه افزایش تنش در اطراف آن، فراتر از مرزهای منطقه بازتاب پیدا کند. به همین دلیل، هر راهبردی برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا و حفظ امنیت انرژی، ناگزیر باید اهمیت این آبراه را در محاسبات خود در نظر بگیرد.