جنگ ایران و آمریکا به این زودی تمام نمی شود؛ هدف پنهان مذاکره اخیر چه بود؟

نشست های دیپلماتیک ایران و آمریکا در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل، که زمانی زمینه ساز توافق های مهم بود، این بار نتیجه ملموسی برای پایان دادن به درگیری های جاری به همراه نداشت. ارزیابی های مطرح شده نشان می دهد جنگ ایران و آمریکا در آینده نزدیک پایان نخواهد یافت

در سال ۲۰۱۳، دیدار جان کری، وزیر خارجه وقت آمریکا، با محمدجواد ظریف، وزیر خارجه ایران، مسیر گفت و گوهایی را هموار کرد که سرانجام به توافق هسته ای برجام در سال ۲۰۱۵ انجامید.

پیشنهاد ایران برای بازگشایی هفت روزه تنگه هرمز و آغاز گفت و گو با آمریکا، از جمله موضوعات مطرح شده در روزهای اخیر بود.

همچنین گزارش هایی درباره تلاش کشورهای عربی برای فراهم کردن دیداری میان دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان و ترغیب دو طرف به مذاکره منتشر شد.

نمایش دیپلماتیک در نیویورک

فضای حاکم بر نشست امسال مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک، بیشتر جنبه نمایشی داشت و نشانه ای از اقدام عملی برای پایان دادن به جنگی که آمریکا و اسرائیل هفت ماه پیش علیه ایران آغاز کردند، دیده نشد. به نظر می رسد هیچ یک از دو طرف در شرایط کنونی توان پایان دادن قطعی به این درگیری را ندارد.

دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، که در دوره نخست ریاست جمهوری خود به صورت یک جانبه از برجام خارج شد و دولت او و دولت جو بایدن نیز نتوانستند توافق جایگزینی ایجاد کنند، در سخنرانی خود بار دیگر ایران را تهدید کرد. او گفت در صورت نپذیرفتن خواسته های واشنگتن، جمهوری اسلامی با خطر نابودی روبرو خواهد شد.

همزمان، استیو ویتکاف و جارد کوشنر، نمایندگان ترامپ، تبادل نظر کوتاهی با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، انجام دادند. این تماس از طریق میانجی های قطری صورت گرفت و نخستین ارتباط دیپلماتیک غیرمستقیم پس از توافق و نقض تفاهم ماه ژوئن بود.

عراقچی پس از سخنرانی مسعود پزشکیان اعلام کرد ایران پیشنهادی ارائه کرده است که بر اساس آن، تنگه هرمز ظرف هفت روز به وضعیت عادی باز می گردد

اجرای این پیشنهاد به پذیرش برخی شرایط از سوی آمریکا وابسته است. این شروط از تفاهمی با میانجیگری پاکستان الهام گرفته شده که ترامپ و پزشکیان در ماه ژوئن امضا کردند، اما تنها چند روز بعد از سوی هر دو طرف نقض شد.

پایان دادن به محاصره بنادر ایران و آزادسازی بخشی از دارایی های مسدود شده کشور، از جمله درخواست های تهران است. عراقچی همچنین گفت ایران و عمان مسیر تازه ای برای عبور و مرور در تنگه هرمز طراحی کرده اند و آماده هستند جزئیات آن را در اختیار سازمان بین المللی دریانوردی و کشورهای عرب همسایه قرار دهند؛ کشورهایی که از بسته شدن این آبراه و تبعات جنگ زیان اقتصادی زیادی دیده اند.

واشنگتن به پیشنهاد تهران پاسخ نداد

دولت ترامپ تاکنون واکنش فوری و رسمی به پیشنهاد ایران نشان نداده است. با این حال، مقام های آمریکایی تلاش کردند همین ارتباط غیرمستقیم را یک موفقیت دیپلماتیک مهم معرفی کنند. پس از انتشار خبر این گفت و گو، قیمت نفت اندکی کاهش یافت و همین مسئله می تواند نشان دهد هدف اصلی مذاکره اخیر، پایین آوردن قیمت نفت و سوخت

با نزدیک شدن به انتخابات میان دوره ای، کاخ سفید به دنبال راهی برای کاهش قیمت بنزین و گازوئیل است؛ زیرا هزینه سوخت پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران افزایش چشمگیری پیدا کرده است. با وجود این، ترامپ نگران است که پایان دادن به جنگ بدون دستیابی به امتیاز مشخص، به ویژه درباره برنامه هسته ای ایران، برای او هزینه سیاسی داشته باشد.

ترامپ جنگ را با امید به تغییر حکومت ایران و با حمایت جدی بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، آغاز کرد. پس از آن که ایران توانست برای رهبر عالی و مقام های مهمی که در روز نخست درگیری کشته شدند، جانشین تعیین کند، ترامپ بار دیگر تاکید کرد که هدف اصلی جنگ، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته ای است.

ایران در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل، تنگه هرمز را بست و این اقدام به ایجاد بحران اقتصادی در سطح بین المللی منجر شد.

حوثی های یمن، متحد ایران، نیز با محدود کردن رفت و آمد در باب المندب و دریای سرخ و انجام حمله هایی علیه عربستان سعودی، فشار بر مسیرهای تجاری منطقه را افزایش دادند.

در صورت شکل گیری آتش بس تازه میان ایران و آمریکا، احتمال دارد این توافق شامل حوثی ها نیز بشود. تفاهم ماه ژوئن همچنین توقف حملات اسرائیل به حزب الله در لبنان را خواستار شده بود؛ اما درگیری ها در آن منطقه همچنان ادامه دارد و بخش هایی از خاک لبنان در اشغال اسرائیل است.

پزشکیان؛ چهره ای عملگرا در مذاکرات

تحلیلگری که با شش رئیس جمهور ایران دیدار داشته، مسعود پزشکیان را با روسای جمهور پیشین متفاوت دانسته است. پزشکیان، که پزشک متخصص قلب است و سابقه روحانیت یا فعالیت سیاسی مشابه برخی پیشینیان خود ندارد، در برخی مواضع احساسی ظاهر می شود، اما همزمان رویکردی ساده و عملگرا دارد.

رئیس جمهور ایران تنها سه روز در نیویورک حضور داشت و برای سومین بار از زمان انتخاب خود در سال ۲۰۲۴ در نشست مجمع عمومی سازمان ملل شرکت کرد. او در این سفر با چند مقام خارجی دیدار کرد، با گروهی از خبرنگاران و کارشناسان اندیشکده ها گفت و گو داشت و در دو گفت و گوی تلویزیونی با شبکه های ان بی سی و فاکس شرکت کرد.

پزشکیان در سخنان خود، دولت ترامپ را به دلیل آغاز جنگ به شدت محکوم کرد، اما در عین حال گفت ایران برای مذاکره آمادگی دارد. او تاکید کرد که این آمادگی حتی با توجه به حمله آمریکا در جریان مذاکرات قبلی نیز پابرجا است.

او در گفت و گو با فاکس اعلام کرد ایران برنامه ای برای ساخت سلاح هسته ای ندارد، با آژانس بین المللی انرژی اتمی همکاری می کند و حاضر است ذخایر بزرگ اورانیوم با غنای بالا را رقیق کند؛ اما این اقدامات را زیر فشار اقتصادی آمریکا انجام نخواهد داد. نزدیک به هزار پوند اورانیوم با غنای بالا نیز در پی حملات آمریکا و اسرائیل در سال ۲۰۲۵ زیر آوار باقی مانده است.

پزشکیان در سخنرانی خود در مجمع عمومی گفت: «ترامپ و کسانی که قصد اعمال زور بر ایران دارند باید بدانند که کشور ما برای گفت و گو، دیپلماسی و مذاکره آماده است، اما در برابر زبان زور تسلیم نمی شود.»

رئیس جمهور ایران همچنین سیاست های غرب را دارای معیارهای دوگانه دانست و گفت اسرائیل دست به کشتار می زند، اما ایران با تحریم روبرو می شود. او افزود اسرائیل از زرادخانه هسته ای اعلام نشده برخوردار است، ولی از ایران خواسته می شود اجازه بازرسی از مراکز هسته ای خود را بدهد؛ آن هم در شرایطی که آژانس بین المللی انرژی اتمی حملات آمریکا و اسرائیل به این مراکز را محکوم نکرده است.

پزشکیان در بخشی از سخنان خود تصاویری از قربانیان جنگ، از جمله آیت الله علی خامنه ای، رهبر عالی ایران، و دانش آموزانی را که هنگام حمله به مدرسه خود جان باختند، در دست گرفت. در این حمله، ظاهرا هدف انتخاب شده توسط سامانه هوش مصنوعی به صورت نهایی از سوی نیروی انسانی بررسی نشده بود. این موضوع در شرایطی رخ داد که نقش انسان در کاهش تلفات غیرنظامیان از سوی پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، کم رنگ شده است.

رئیس جمهور ایران پذیرفت که جنگ و محاصره فشار سنگینی بر اقتصاد کشور وارد کرده است، اما در جمع مخاطبان نیویورک گفت ایران به حیات خود ادامه می دهد و راهی برای تامین معاش جمعیت ۹۰ میلیونی کشور پیدا خواهد کرد.

پزشکیان که به جریان اصلاح طلب ایران نزدیک است، پس از کشته شدن رئیس جمهور پیشین در سانحه سقوط بالگرد به این سمت رسید. او سال گذشته به تحلیلگران گفته بود تمرکز اصلی اش بر کاهش شکاف های اجتماعی و تقویت انسجام داخلی است.

اکنون مشخص نیست جنگ اخیر در نهایت موجب همبستگی بیشتر جامعه ایران خواهد شد یا اختلاف نظرها درباره ساختار و ماهیت نظام سیاسی را تشدید خواهد کرد.

ممکن است بخشی از مردم ایران دیگر به وعده ترامپ مبنی بر کمک به آنها اعتماد نداشته باشند؛ وعده ای که پیش از آغاز جنگ مطرح شده بود. با این حال، تا زمانی که ایران از آمریکا فاصله داشته باشد و در برابر دفاع سرسختانه از سیاست های ضد آمریکایی و ضد اسرائیلی هزینه سنگینی بپردازد، پایان دادن به بحران و رسیدن به ثبات پایدار دشوار خواهد بود