پزشکیان و نیروهای مسلح؛ از تأکید بر بازدارندگی تا پیوند دفاع با توسعه ملی

به گزارش رکنا، در هفته دولت با نگاهی به عملکرد هیئت وزیران در حوزه‌های مختلف و میزان تحقق شعارهای انتخاباتی رئیس‌جمهوری، گزارشی از فاصله «رویکرد» و «عملکرد» دولت چهاردهم در طول دو سال گذشته را بررسی کردیم. در این گزارش به مرور رویکرد مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری، در قبال نیروهای مسلح از انتخابات تا پایان سال دوم دولت چهاردهم پرداخته‌ایم.

رویکرد مسعود پزشکیان در قبال نیروهای مسلح را می‌توان یکی از حوزه‌هایی دانست که در فاصله انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۴۰۳ تا پایان سال دوم دولت چهاردهم، به‌ویژه پس از وقوع جنگ ۱۲ روزه ایران، دچار تحول و عمق بیشتری شد. 

پزشکیان در دوران انتخابات، با تأکید بر ضرورت حل مسائل اقتصادی و اجتماعی از طریق وفاق داخلی و تعامل با جهان، در موضوع دفاعی موضعی صریح داشت و قدرت دفاعی، بازدارندگی موشکی و پهپادی و عملکرد ارتش و سپاه را مورد تمجید قرار داد.

در ادامه نیز، خلاف برخی برداشت‌ها که ممکن بود رویکرد دولت او را صرفاً اقتصادی یا دیپلماتیک ارزیابی کنند، مجموعه مواضع و اقدامات نشان می‌دهد تقویت قدرت دفاعی، حمایت از نیروهای مسلح، توسعه فناوری‌های دفاعی و در عین حال استفاده از ظرفیت‌های نیروهای مسلح برای حل مسائل اقتصادی و عمرانی کشور از محورهای مهم رویکرد دولت بوده است. این مسیر پس از جنگ ۱۲ روزه وارد مرحله تازه‌ای شد و موضوع «آمادگی، هماهنگی و بازسازی توان دفاعی» جایگاه پررنگ‌تری در سخنان رئیس‌جمهوری پیدا کرد.

 نقطه آغاز: نگاه پزشکیان در دوران انتخابات به قدرت دفاعی

نخستین نشانه‌های رویکرد پزشکیان نسبت به نیروهای مسلح را باید در مناظرات انتخاباتی سال ۱۴۰۳ جست‌وجو کرد. درچهارمین مناظره انتخاباتی ، زمانی که موضوع سیاست خارجی و تهدیدهای امنیتی مطرح شد، پزشکیان موضع خود را نسبت به توان دفاعی کشور به‌صورت روشن بیان کرد.

او در این مناظره تصریح کرد که «قدرت دفاعی ما باعث افتخار ماست» و عملکرد سپاه و ارتش را عامل افتخار جامعه دانست. پزشکیان همچنین تأکید کرد از دلایلی که دشمنان در طمع به ایران ناتوان هستند، قدرت بازدارندگی کشور و به‌ویژه توان موشکی و پهپادی است.

اهمیت این موضع از آن جهت است که پزشکیان در همان سخنان، میان «قدرت دفاعی» و سایر مؤلفه‌های قدرت ملی تفکیک قائل نشد، بلکه در کنار قدرت بازدارندگی، بر ضرورت تقویت انسجام داخلی و ارتباط حکومت با مردم نیز تأکید کرد. بنابراین می‌توان گفت در نگاه انتخاباتی او، قدرت دفاعی از پایه‌های امنیت کشور بود، اما برای افزایش قدرت ملی، این مؤلفه باید در کنار سرمایه اجتماعی و انسجام داخلی قرار می‌گرفت.

این موضع بعدها نیز در دولت تکرار شد و نشان داد که تأکید بر قدرت دفاعی صرفاً یک موضع انتخاباتی نبوده است.

 پس از پیروزی: آغاز تعامل مستقیم با فرماندهان نظامی

پس از پیروزی پزشکیان در انتخابات ۱۵ تیر ۱۴۰۳، ارتباط میان رئیس‌جمهوری منتخب و مجموعه نیروهای مسلح از همان روزهای ابتدایی شکل گرفت. در ۲۳ تیر ۱۴۰۳ فرماندهان ارشد نظامی و انتظامی با پزشکیان که رئیس‌جمهوری منتخب بود دیدار کردند.از سوی دیگر، پس از انتخاب پزشکیان، سرلشکر شهید حسین سلامی در پیام تبریک خود بر آمادگی همه‌جانبه سپاه برای تداوم و تقویت تعامل و همکاری با دولت تأکید کرد.

این اتفاق از منظر سیاسی حائز اهمیت بود؛ چراکه از همان ابتدای تشکیل دولت چهاردهم، رابطه دولت و نیروهای مسلح در چارچوب تعامل و همکاری تعریف شد، نه تقابل یا فاصله‌گذاری.

انتخاب وزیر دفاع: یک نظامی باسابقه برای دولت وفاق

 از مهم‌ترین تصمیم‌های پزشکیان در حوزه نیروهای مسلح، معرفی امیر سرتیپ شهید عزیز نصیرزاده به عنوان وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح بود. مجلس در ۳۱ مرداد ۱۴۰۳ به تمام وزیران پیشنهادی دولت چهاردهم راِی اعتماد داد و شهید نصیرزاده نیز با ۲۸۱ رأی از مجموع ۲۸۸ نماینده حاضر توانست یکی از بالاترین آرای کابینه را به دست آورد.

انتخاب شهید نصیرزاده را می‌توان نشانه‌ای از این رویکرد دانست که پزشکیان در حوزه دفاعی، درصدد ایجاد یک پیوند مستحکم میان دولت و نیروهای نظامی بود و به همین دلیل وزارت دفاع را به یک فرمانده ارشد با سابقه طولانی در ساختار نظامی سپرد.

در این چارچوب، وزارت دفاع در دولت چهاردهم صرفاً به عنوان یک دستگاه اداری دیده نشد، بلکه نقشش در توسعه فناوری دفاعی، پشتیبانی از نیروهای مسلح، صنایع دفاعی و پیوند دادن ظرفیت دفاعی با سایر بخش‌های اقتصاد کشور مورد توجه قرار گرفت و حتی پس از به شهادت رساندن وزیر دفاع به‌دست دشمن آمریکایی_صهیونیستی، دولت و وزارت دفاع یک قدم نیز از مواضع خود عقب نشینی نکرد و با قدرت به مسیر خود ادامه داد.

 نخستین سال دولت: تأکید بر بازدارندگی و توسعه فناوری دفاعی

در ماه‌های نخست دولت چهاردهم، پزشکیان در مناسبت‌های مختلف از توان دفاعی کشور حمایت کرد. یکی از صریح‌ترین مواضع او در ۱۴ بهمن ۱۴۰۳ و در جریان بازدید از دستاوردهای دفاعی و فضایی وزارت دفاع  مطرح شد.

پزشکیان پس از بازدید از این دستاوردها اعلام کرد توان دفاعی ایران باید به سطحی برسد که هیچ کشوری جرئت تجاوز به خاک ایران را نداشته باشد. او در عین حال تصریح کرد این توانمندی‌ها برای دفاع از نظام، انقلاب و کشور است، نه برای تهاجم به دیگر کشورها.

این سخنان، دو مؤلفه مهم در نگاه رئیس‌جمهوری زا آشکار می‌کند؛ بازدارندگی دفاعی به‌عنوان ابزار جلوگیری از جنگ و تجاوز و تأکید بر ماهیت دفاعی توان نظامی ایران در مقابل رویکرد تهاجمی دشمنان.

پزشکیان در همین بازدید، توسعه فناوری‌های دفاعی و فضایی را نتیجه خلاقیت و توان علمی جوانان کشور دانست و خواستار ادامه حمایت از این ظرفیت‌ها شد. از نگاه او، توسعه فناوری دفاعی علاوه‌بر تأمین امنیت، می‌تواند به توسعه علمی و حتی صادرات فناوری نیز منجر شود.

بنابراین در سال نخست دولت، رویکرد دفاعی پزشکیان را می‌توان ترکیبی از حمایت سیاسی، پشتیبانی دولتی، اتکا به فناوری داخلی و تأکید بر بازدارندگی توصیف کرد.

 بودجه و پشتیبانی: تلاش برای جمع کردن دو ضرورت «دفاع» و «معیشت»

یکی از چالش‌های دولت چهاردهم، نحوه تخصیص منابع محدود بودجه میان نیازهای دفاعی، اقتصادی، اجتماعی و معیشتی بود.

پزشکیان هنگام ارائه لایحه بودجه۱۴۰۴  در مجلس ،  بر رویکرد «وفاق و همدلی» در اداره کشور تأکید کرد. در جریان بررسی بودجه نیز سهم نیروهای مسلح از درآمدهای نفتی در جدول‌های بودجه مورد بررسی قرار گرفت و مجلس درباره سهم دولت، نیروهای مسلح و استقراض از صندوق توسعه ملی تصمیم‌گیری کرد. 

در اینجا باید میان رویکرد دولت و تصمیمات نهایی مجلس تفاوت قائل شد؛ همه ارقام نهایی بودجه لزوماً محصول تصمیم مستقیم رئیس‌جمهوری نیستند. با این حال، روند بودجه‌ای دولت چهاردهم نشان می‌دهد که تقویت نیروهای مسلح در ساختار بودجه‌ای کشور به عنوان یک اولویت برجای ماند.

این مسئله در بودجه ۱۴۰۵ و بعد از جنگ ۱۲ روزه پررنگ‌تر شد. مجلس و دولت با همراهی یکدیگر سعی کردند در تصویب لایحه بودجه ۱۴۰۵ بودجه قابل قبولی را برای نیروهای مسلح در نظر بگیرند که نشان‌دهنده وزن قابل توجه حوزه دفاع و معیشت نیروهای مسلح در بودجه سال دوم دولت است.

نقطه عطف نخست: جنگ ۱۲ روزه و تغییر فضای دولت

حمله نظامی رژیم صهیونیستی به ایران در خرداد ۱۴۰۴، مهم‌ترین تحول امنیتی در دوره ریاست‌جمهوری پزشکیان تا پایان سال دوم دولت بود. این جنگ آغاز نخستین رویارویی مستقیم میان ایران و رژیم صهیونیستی بود. در جریان این جنگ، تعدادی از فرماندهان ارشد نظامی و دانشمندان کشور و جمعی از مردم به شهادت رسیدند. 

جنگ ۱۲ روزه عملاً باعث شد موضوع نیروهای مسلح از یک حوزه مهم سیاست دولت به یکی از محورهای اصلی امنیت ملی و اداره کشور تبدیل شود.

پزشکیان پس از جنگ ۱۲ روزه بارها از نیروهای مسلح تقدیر کرد و رفتار مردم در جنگ را نمادی از وحدت ملی دانست. در پیام سالگرد جنگ ۱۲ روزه نیز تأکید کرد که ملت ایران فارغ از سلیقه و دیدگاه سیاسی، در دفاع از کشور یکپارچه عمل کرد. در واقع، تجربه جنگ موجب شد مفهوم «وفاق ملی» که پیش از آن بیشتر در حوزه سیاست داخلی مطرح می‌شد، در ادبیات دولت با مفهوم دفاع ملی و همراهی جامعه با نیروهای مسلح پیوند بخورد.

دولت به‌دنبال بازسازی و ارتقای توان دفاعی

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییر رویکرد دولت پس از جنگ۱۲ روزه ، افزایش توجه مستقیم پزشکیان به وزارت دفاع و زیرساخت‌های دفاعی بود.

در ۲۵ آبان ۱۴۰۴، پزشکیان در جلسه شورای راهبردی وزارت دفاع حضور یافت و پیش از آغاز جلسه از بخش‌هایی از تأسیسات این وزارتخانه که در جریان جنگ ۱۲ روزه آسیب دیده بود بازدید کرد. وزیر دفاع نیز گزارشی از اقدامات این وزارتخانه در جریان جنگ و پشتیبانی از نیروهای مسلح ارائه داد.

پزشکیان در این جلسه صرفاً درباره بازسازی تأسیسات دفاعی سخن نگفت؛ بلکه یک نگاه گسترده‌تر را مطرح کرد. او معتقد بود ظرفیت‌های نیروی انسانی و فنی نیروهای مسلح می‌تواند در حل مشکلات ایران و ساماندهی ناترازی‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

این نگاه، از مهم‌ترین ویژگی‌های رویکرد پزشکیان است. نیروهای مسلح از نگاه او فقط یک ساختار دفاعی نیستند، بلکه بخشی از ظرفیت ملی برای مقابله با بحران‌ها نیز محسوب می‌شوند. او حتی با اشاره به تجربه مدیریت جبهه‌ها در دوران دفاع مقدس، بر ضرورت استفاده از همان الگوی مدیریت جهادی برای حل مشکلات امروز کشور تأکید کرد.

پیوند صنایع دفاعی با اقتصاد ملی

دومین سال دولت چهاردهم شاهد پررنگ‌تر شدن ایده استفاده از ظرفیت وزارت دفاع در پروژه‌های غیرنظامی بود.

در ۱۴ بهمن ۱۴۰۴، با دستور پزشکیان ۱۲۰ طرح مشارکتی وزارت دفاع با سایر وزارتخانه‌ها در ۲۸ استان کشور به بهره‌برداری رسید. این طرح‌ها تنها دفاعی نبودند و حوزه‌هایی مانند نفت، گاز و پتروشیمی، مسکن، انرژی، فولاد و امنیت غذایی را نیز شامل می‌شدند.

از مجموع این طرح‌ها که با اعتباری بالغ بر ۲۲۲ همت و با مشارکت حدود ۹ هزار شرکت خصوصی و دانش‌بنیان اجرا شده بود علاوه‌بر طرح‌های دفاعی در بخش‌های غیردفاعی نیز شامل طرح‌هایی در حوزه آب و برق، نفت و گاز، معادن و صنایع، صنایع غذایی و دارویی و مسکن بود.

این اتفاق نشان می‌دهد رویکرد پزشکیان در سال دوم دولت به سمت استفاده اقتصادی و فناورانه از ظرفیت صنایع دفاعی نیز گسترش پیدا کرد. در این مدل، وزارت دفاع مجموعه دارای ظرفیت صنعتی، علمی، مهندسی و فناورانه است که می‌تواند در پروژه‌های ملی مشارکت کند.

 نگاه پزشکیان به نیروهای مسلح پس از جنگ ۱۲ و ۴۰روزه

در مرداد ۱۴۰۵، رئیس‌جمهوری در پیام‌هایی جداگانه به فرماندهان جدید نیروهای مسلح، بر ضرورت تقویت آمادگی و هماهنگی میان نیروها تأکید کرد.  

پزشکیان در پیام تبریک انتصاب سرتیپ حیدری به جانشینی رئیس ستادکل نیروهای مسلح، تقویت آمادگی و هماهنگی میان نیروها را در شرایط پیچیده و چندلایه منطقه‌ای ضرورت راهبردی دانست.

در پیام دیگری نیز رئیس‌جمهوری در پی انتصاب فرمانده جدید نیروی دریایی سپاه، اهمیت و حساسیت این مسئولیت را با توجه به تحولات منطقه‌ای و جایگاه آبراه‌های پیرامونی ایران مورد تأکید قرار داد.

بنابراین در پایان سال دوم دولت، سه مفهوم در ادبیات پزشکیان درباره نیروهای مسلح برجسته‌تر از گذشته شده است. آمادگی دفاعی، هماهنگی میان نیروها و جوان‌گرایی و فناوری.

از «وفاق ملی» تا «وفاق دفاعی»

اگر مواضع پزشکیان از زمان انتخابات تا پایان سال دوم دولت کنار یکدیگر قرار گیرد، می‌توان یک مسیر نسبتاً مشخص را مشاهده کرد.

در دوران انتخابات، پزشکیان بر این باور بود که قدرت دفاعی ایران باعث افتخار است و توان موشکی، پهپادی، ارتش و سپاه نقش مهمی در بازدارندگی دارند. پس از انتخابات، نخستین تعامل او با فرماندهان ارشد نیروهای مسلح با تأکید بر همکاری و تعامل انجام شد. پس از تشکیل دولت، انتخاب شهید عزیز نصیرزاده به عنوان وزیر دفاع و رأی بالای مجلس به او، ساختار دفاعی دولت را با یک فرمانده ارشد نظامی پیوند زد.

در نیمه نخست فعالیت دولت نیز پزشکیان در بازدید از دستاوردهای دفاعی بر ضرورت توسعه توان بازدارنده و فناوری‌های دفاعی تأکید کرد. اما جنگ  باعث شد این رویکرد وارد مرحله جدیدی شود؛ در این مرحله، حمایت از نیروهای مسلح با موضوعاتی مانند دفاع ملی، وحدت اجتماعی، بازسازی زیرساخت‌ها و آمادگی برای تهدیدات آینده گره خورد. در نهایت، در پایان سال دوم دولت، پزشکیان بر آمادگی، هماهنگی، جوان‌گرایی و توسعه علمی و فناورانه نیروهای مسلح تأکید کرد.

بررسی عملکرد و مواضع مسعود پزشکیان از دوران انتخابات تا پایان سال دوم دولت چهاردهم نشان می‌دهد که رویکرد او نسبت به نیروهای مسلح را نمی‌توان در قالب حمایت صرف یا صرفاً تعامل سیاسی خلاصه کرد. این رویکرد دست‌کم پنج مرحله داشته است:

مرحله نخست؛ انتخابات: پزشکیان قدرت دفاعی و بازدارندگی ایران را صراحتاً مورد تأیید قرار داد و توان ارتش و سپاه را عامل بازدارندگی کشور دانست.

مرحله دوم؛ تشکیل دولت: تعامل با نیروهای مسلح از طریق دیدار با فرماندهان ارشد و انتخاب یک فرمانده ارشد نظامی برای وزارت دفاع دنبال شد.

مرحله سوم؛ سال نخست دولت: توسعه فناوری دفاعی، خودکفایی، تقویت توان بازدارندگی و حمایت از صنایع دفاعی در مرکز توجه قرار گرفت.

مرحله چهارم؛ جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه: نیروهای مسلح از یک مؤلفه مهم سیاست امنیتی دولت به یکی از محورهای اصلی «دفاع ملی» تبدیل شدند و پزشکیان بر نقش آنها در دفاع از ایران و وحدت ملی تأکید کرد.

مرحله پنجم؛ سال دوم دولت: تمرکز بر بازسازی، افزایش آمادگی، هماهنگی میان نیروها، استفاده از ظرفیت‌های انسانی و فناورانه نیروهای مسلح و پیوند صنایع دفاعی با پروژه‌های اقتصادی و عمرانی ایران افزایش یافت.

در نتیجه، می‌توان گفت رویکرد پزشکیان در پایان سال دوم دولت چهاردهم به سمت الگویی حرکت کرده است که در آن «قدرت دفاعی» بخشی از «قدرت ملی» تلقی می‌شود؛ قدرتی که از یک سو باید با توسعه فناوری، نیروی انسانی متخصص و آمادگی عملیاتی تقویت شود و از سوی دیگر، ظرفیت‌های آن در خدمت اقتصاد، فناوری، عمران و مقابله با بحران‌ها قرار گیرد.