آیا رمزارزها برق ایران را بلعیده‌اند؟ خاموشی‌ها به خاطر ماینرهاست؟

رمزارزها و افزایش فشار بر شبکه برق ایران؛ آیا خاموشی ها مسئله ای ناگزیر است؟

استخراج رمزارز، فعالیتی که در ظاهر تنها یک کسب وکار دیجیتال به نظر می رسد، این روزها در پس پرده خود به چالش های مهم انرژی گره خورده است. اعلام وجود بیش از ۱۳ هزار مزرعه غیرمجاز استخراج رمزارز در کشور، بار دیگر این موضوع را به مرکز توجه رسانه ها و سیاست گذاران کشانده است.

علیرضا سلیمی، یکی از اعضای هیئت رئیسه مجلس، روز گذشته در جلسه ای علنی خبر داد که حجم قابل توجهی از برق کشور، یعنی حدود ۳۷۵۰ مگاوات، در اختیار استخراج کنندگان غیرمجاز رمزارز قرار دارد. او همچنین اشاره کرد که تاکنون ۲۶۷ هزار دستگاه ماینر غیرمجاز کشف شده اند و در چهار ماه اخیر نیز نزدیک به ۱۲ هزار و ۵۰۰ دستگاه دیگر شناسایی شده اند. براساس گزارش ها، خسارت سالانه این فعالیت ها حدود ۲.۵ میلیارد دلار ارزیابی شده است.

مصرف بالای برق؛ زیر ذره بین

استخراج رمزارز به ویژه زمانی که مصرف برق مرتبط با این فعالیت را در کنار اوضاع شبکه برق کشور قرار دهیم، اهمیتی دوچندان می یابد. ناترازی شبکه برق ایران طی تابستان به بحرانی هزاران مگاواتی رسیده است و محدودیت برق صنایع نیز بر این موضوع افزوده است. در چنین شرایطی، مصرف ادعاشده ۳۷۵۰ مگاوات توسط ماینرهای غیرمجاز، به هیچ وجه کوچک و قابل چشم پوشی نیست.

البته نباید تصور کرد که تنها ماینرها عامل این ناترازی هستند. دلایل اصلی این مسئله به کمبود سرمایه گذاری، افزایش مصرف، محدودیت در تولید و همچنین دشواری های مرتبط با تأمین سوخت بازمی گردند. اما وجود مصرف کننده ای چند هزار مگاواتی که خارج از رویه های رسمی فعالیت می کند، فشار بیشتری بر شبکه وارد می کند.

چرا استخراج غیرمجاز در ایران جذابیت دارد؟

اقتصاد انرژی ایران مهم ترین دلیل جذابیت فعالیت ماینینگ در کشور است. این فعالیت محصولی را تولید می کند که در بازار جهانی قیمت گذاری می شود، اما هزینه استخراج آن در ایران به قیمت داخلی انرژی وابسته است. برق ارزان و دسترسی غیرمجاز به منابع انرژی، برای ماینرها حاشیه سود بالایی ایجاد می کند.

این وضعیت شباهت زیادی به ماجرای یارانه های انرژی دارد. هر جا که قیمت نهاده های انرژی از ارزش واقعی فاصله بگیرد، زمینه بهره برداری غیرمولد فراهم می شود. آمارها نشان می دهند که هر دستگاه ماینر می تواند تقریبا ۴۵ میلیون تومان درآمد داشته باشد، هرچند این رقم قطعی نیست و به نوع دستگاه، هزینه های عملیاتی و شرایط بازار وابسته است.

منابع برقی مردم در اختیار استخراج کنندگان

در ایران، استخراج رمزارز کاملاً ممنوع نیست و چارچوب های قانونی برای فعالیت های مجاز وجود دارد؛ با این حال، مشکل اصلی به فعالیت های غیرمجاز و سوءاستفاده از منابع انرژی برمی گردد. کشف دستگاه های استخراج در بخش های صنعتی، کشاورزی و کارگاه ها نشان دهنده واقعی این مسئله است.

برقی که قرار است به تولید ارزش داخلی کمک کند، عملاً به چرخه استخراج رمزارز وارد شده و موجب تغییر ماهیت از یک مسئله تکنولوژیک به چالشی مرتبط با حکمرانی انرژی شده است.

ارزیابی خسارت های اقتصادی

خسارت اعلام شده ۲.۵ میلیارد دلار، بزرگ ترین رقم مطرح شده در این حوزه است، اما باید با دقت بیشتری به آن پرداخت. این عدد باید به عنوان برآوردی از خسارت محسوب شود نه رقمی قطعی. ابعاد خسارت می تواند شامل هزینه برق یارانه ای، فشار بر شبکه، محدودیت مصرف برای سایر بخش ها و یا ترکیبی از این موارد باشد.

تا زمانی که روش محاسبه این رقم به طور کامل منتشر نشود، مقایسه آن با زیان های قطعی اقتصاد کشور دشوار است. اما روشن شدن هشدار اقتصادی این رقم، اهمیت مدیریت این چالش را دوچندان می کند.

چالش های قانونی و برخوردهای انتظامی

مجلس اخیراً موافقت خود را با بررسی دوفوریتی طرحی برای مقابله با سوءاستفاده از منابع برق در استخراج رمزارز اعلام کرده است. این اقدام نشان از عبور مسئله از مرحله برخوردهای موردی به قانون گذاری کیفری دارد. با این حال، برخورد انتظامی تنها بخشی از این معادله است.

تا زمانی که اختلاف قیمت انرژی داخلی و ارزش محصول جهانی به حدی باشد که سودآوری استخراج غیرمجاز تضمین شود، انگیزه تداوم فعالیت های غیرقانونی از میان نمی رود. حتی با توقیف تجهیزات و کشف مزارع غیرمجاز، بازار به سرعت تجهیزات جدید جایگزین می کند.

راهکار اصلی شامل مجموعه ای از اقدامات همچون کنترل هوشمند مصرف برق، نظارت بر واردات دستگاه ها، اصلاح قیمت گذاری انرژی و محدود کردن استفاده غیرمجاز از انشعاب هاست. در غیر این صورت، هر اقدامی بیشتر شبیه رفع آثار مشکل خواهد بود تا حل ریشه ای آن.

برق؛ قربانی شکاف اقتصادی

استخراج رمزارز در ایران نمونه ای دیگر از چالش های قدیمی در اقتصاد انرژی است. همانند بنزین و گاز، هر جا قیمت یک نهاده از ارزش واقعی اش فاصله زیادی داشته باشد، تقاضای سوءاستفاده یا بهره برداری غیرمولد از آن افزایش می یابد.

با توجه به اینکه قیمت برق برای رمزارزها داخلی است اما ارزش محصول حاصل از آن جهانی، شکاف بین این دو ارزش باعث افزایش جذابیت این فعالیت می شود. آمارهای مطرح شده درباره تعداد مزارع استخراج رمزارز، هشداری جدی به سیاست گذاران است. مسئله اصلی این نیست که چه کسی بیت کوین استخراج می کند، بلکه سوال این است که برق شبکه داخلی چگونه مصرف می شود و ارزش حاصل از آن به چه کسی می رسد.