گرانی کافی نبود؛ کم‌فروشی هم به جان مردم افتاد! /از نان تست کوچک‌شده تا کنسرو کم‌محتوا/ چه کسی مراقب وزن کالاهایی است که هر روز کوچک‌تر می‌شوند؟

به گزارش خبرنگار رکنا، نان تستی که کوچک‌تر شده اما گران‌تر فروخته می‌شود، کنسروی که پس از باز شدن با مقدار کمتری از محتویات روبه‌رویت می‌کند، پنیر و لبنیاتی که وزنشان در بسته‌بندی‌های آشنا کاهش یافته و بسته‌های بزرگ تنقلاتی که بخش قابل توجهی از فضای آنها خالی است؛ اینها روایت‌های آشنای این روزهای مصرف‌کنندگان ایرانی از پدیده‌ای هستند که در کنار گرانی، آرام و بی‌سروصدا قدرت خرید مردم را کاهش می‌دهد. کوچک‌فروشی و کم‌فروشی حالا به یکی از نگرانی‌های خریداران تبدیل شده است؛ آن هم در بازاری که مصرف‌کننده نه‌تنها باید هزینه بیشتری بپردازد، بلکه باید مراقب باشد در ازای پولش چه مقدار کالا دریافت می‌کند.

کالاها کوچک‌تر می‌شوند، قیمت‌ها بالاتر می‌روند

برای بسیاری از خانواده‌ها، خرید روزانه دیگر فقط به معنای مقایسه قیمت‌ها نیست؛ حالا باید وزن، اندازه و حجم محصولات را هم با دقت بررسی کنند. شهروندان از تجربه‌هایی می‌گویند که در آنها محصولی با همان نام و ظاهر آشنا، نسبت به گذشته کوچک‌تر شده، اما قیمت آن افزایش پیدا کرده است.

نان تست یکی از نمونه‌هایی است که مصرف‌کنندگان درباره آن صحبت می‌کنند. برخی خریداران می‌گویند اندازه برش‌ها کوچک‌تر شده، تعداد یا وزن نهایی محصول کاهش یافته و در عین حال، قیمت بسته نان نسبت به گذشته بالاتر رفته است. در چنین شرایطی، مصرف‌کننده با دو تغییر هم‌زمان مواجه است: پول بیشتری می‌پردازد و نان کمتری دریافت می‌کند.

این وضعیت تنها به نان محدود نیست. در محصولات کنسروی نیز برخی خریداران از کاهش مقدار محتویات داخل قوطی گلایه دارند. بسته‌بندی از بیرون همان شکل و اندازه سابق را دارد، اما پس از باز کردن در قوطی، مصرف‌کننده با مقداری روبه‌رو می‌شود که به تصور او کمتر از گذشته است.

در این میان، باید میان وزن خالص، وزن کل و وزن آبکش‌شده کنسرو تفاوت قائل شد. برای مثال، در کنسرو حبوبات، سبزیجات یا ماهی، بخشی از وزن ممکن است مربوط به آب، روغن یا مایع نگهدارنده باشد. بنابراین ملاک بررسی، اطلاعات دقیق درج‌شده روی محصول و مقدار واقعی محتویات آن است. اگر مقدار محصول کمتر از وزن یا وزن آبکش‌شده اعلام‌شده باشد، موضوع می‌تواند از مصادیق تخلف و نیازمند بررسی باشد.

پنیر و لبنیات؛ کم‌شدن وزن در بسته‌بندی‌های آشنا

پنیر، یکی دیگر از محصولاتی است که تغییر وزن بسته‌بندی آن می‌تواند مستقیماً بر هزینه خرید خانوار اثر بگذارد. مصرف‌کنندگان گاهی با بسته‌هایی مواجه می‌شوند که از نظر ظاهر و طراحی تفاوت چندانی با نمونه‌های قبلی ندارند، اما وزن درج‌شده روی آنها کمتر شده است.

برای مثال، خانواده‌ای که پیش‌تر یک بسته پنیر با وزن مشخص خریداری می‌کرد، ممکن است اکنون همان محصول را در بسته‌ای با وزن کمتر و قیمت بالاتر تهیه کند. همین اتفاق در برخی محصولات دیگر مانند خامه، کره، ماست، شیر و سایر فرآورده‌های لبنی نیز می‌تواند رخ دهد.

البته کاهش وزن محصول در صورتی که به‌صورت شفاف روی بسته‌بندی درج شده باشد، لزوماً تخلف قانونی نیست؛ مسئله زمانی جدی می‌شود که مقدار واقعی با اطلاعات اعلام‌شده مطابقت نداشته باشد یا تغییرات بسته‌بندی و عرضه به شکلی باشد که مصرف‌کننده درباره مقدار محصول دچار اشتباه شود.

مشکل اصلی اینجاست که بسیاری از خریداران هنگام خرید روزانه فرصت مقایسه وزن و حجم تمام محصولات را ندارند. آنها معمولاً به نام تجاری، شکل بسته‌بندی و قیمت محصول اعتماد می‌کنند؛ اعتمادی که اگر با اطلاعات شفاف همراه نباشد، می‌تواند به زیان مصرف‌کننده تمام شود.

بسته‌های بزرگ، محتویات کوچک؛ ماجرای تنقلات و خوراکی‌ها

یکی دیگر از مواردی که بارها مورد توجه مصرف‌کنندگان قرار گرفته، بسته‌بندی تنقلات و خوراکی‌هاست. چیپس، پفک، بیسکویت، شکلات، ویفر، اسنک و انواع آجیل و خشکبار در بسته‌هایی عرضه می‌شوند که گاهی حجم ظاهری آنها با مقدار واقعی محصول تناسب چندانی ندارد.

مصرف‌کننده بسته‌ای نسبتاً بزرگ خریداری می‌کند، اما پس از باز کردن آن با مقدار محدودی از محصول مواجه می‌شود. در مورد چیپس و برخی تنقلات، بخشی از فضای خالی بسته به دلیل تزریق گاز محافظ، از جمله نیتروژن، برای جلوگیری از خردشدن و حفظ کیفیت محصول است؛ بنابراین وجود فضای خالی به‌تنهایی دلیل کم‌فروشی نیست. با این حال، وزن خالص درج‌شده روی بسته‌بندی باید دقیق و واقعی باشد و طراحی بسته نباید مصرف‌کننده را درباره مقدار محصول گمراه کند.

در بیسکویت، شکلات و ویفر نیز موضوع فقط اندازه بسته نیست. تعداد قطعات، وزن خالص و تغییر اندازه هر قطعه از جمله مواردی است که باید در مقایسه محصولات مورد توجه قرار گیرد. ممکن است بسته‌بندی از نظر ظاهری تقریباً ثابت مانده باشد، اما تعداد یا وزن محصول داخل آن تغییر کرده باشد.

کوچک‌فروشی؛ شکل پنهان گرانی

اقتصاددانان برای وضعیتی که در آن تولیدکننده مقدار یا وزن کالا را کاهش می‌دهد، اما قیمت را ثابت نگه می‌دارد یا افزایش می‌دهد، از اصطلاح «کوچک‌فروشی» یا «تورم پنهان» استفاده می‌کنند.

تفاوت این پدیده با کم‌فروشی از نظر حقوقی اهمیت دارد. اگر تولیدکننده وزن یا حجم محصول را به‌صورت شفاف کاهش دهد و مقدار جدید را درست روی بسته‌بندی درج کند، صرف کاهش مقدار لزوماً تخلف محسوب نمی‌شود؛ هرچند از منظر اقتصادی به معنای افزایش هزینه واقعی مصرف‌کننده برای هر واحد کالا است.

اما اگر وزن یا حجم واقعی محصول کمتر از مقدار درج‌شده باشد، اطلاعات بسته‌بندی خلاف واقع باشد یا فروشنده کالایی را کمتر از مقدار توافق‌شده تحویل دهد، موضوع می‌تواند مشمول مقررات مربوط به کم‌فروشی، تقلب یا تخلف در عرضه کالا شود.

به همین دلیل، نباید هر تغییر در اندازه بسته‌بندی را با کم‌فروشی یکی دانست؛ اما دستگاه‌های نظارتی نیز نمی‌توانند از کنار مغایرت وزن واقعی و وزن اعلام‌شده به‌سادگی عبور کنند.

قانون در برابر کم‌فروشی چه مسئولیتی دارد؟

بر اساس ماده ۳ قانون تعزیرات حکومتی، عرضه کالا یا خدمات کمتر از میزان و مقدار خریداری‌شده از نظر کمی یا کیفی، در صورتی که مبنای تعیین نرخ مراجع رسمی قرار گرفته باشد، کم‌فروشی و تقلب محسوب می‌شود.

همچنین ماده ۵۸ قانون نظام صنفی، کم‌فروشی را عرضه یا فروش کالا یا ارائه خدمت کمتر از میزان یا معیار مقرر تعریف کرده و جبران خسارت خریدار و جریمه متناسب با میزان و تکرار تخلف را پیش‌بینی کرده است.

از سوی دیگر، قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان بر ضرورت ارائه اطلاعات صحیح و شفاف درباره کالا و خدمات تأکید دارد. بر این اساس، مصرف‌کننده باید بتواند درباره وزن، حجم، کیفیت و مشخصات کالایی که خریداری می‌کند، اطلاعات واقعی در اختیار داشته باشد.

بنابراین، اگر بسته‌ای با وزن خالص ۵۰۰ گرم عرضه شود اما بررسی نشان دهد محتویات آن کمتر از این مقدار است، موضوع صرفاً یک نارضایتی ساده نیست و می‌تواند مبنای رسیدگی قانونی قرار گیرد. همین موضوع درباره محصولاتی که حجم یا تعداد آنها خلاف اطلاعات اعلام‌شده است نیز صدق می‌کند.

چرا مردم باید خودشان مراقب وزن کالاها باشند؟

یکی از انتقادهای جدی مصرف‌کنندگان، نبود نظارت محسوس و مستمر بر وزن و حجم محصولات در بازار است. در شرایطی که مردم با افزایش مداوم قیمت‌ها مواجه‌اند، انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول علاوه بر کنترل قیمت، بر مقدار واقعی کالاهای عرضه‌شده نیز نظارت کنند.

سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، سازمان ملی استاندارد، سازمان تعزیرات حکومتی و دستگاه‌های نظارتی مرتبط، هر یک در حدود صلاحیت قانونی خود مسئولیت‌هایی در زمینه کنترل بازار، بررسی تخلفات و صیانت از حقوق مصرف‌کننده دارند.

این نظارت نباید صرفاً به شکایت‌های موردی محدود شود. نمونه‌برداری از محصولات، کنترل وزن خالص بسته‌بندی‌ها، بررسی صحت اطلاعات درج‌شده روی کالاها، مقایسه مقدار واقعی با مقدار اعلام‌شده و انتشار عمومی نتایج بازرسی‌ها می‌تواند به شفافیت بازار کمک کند.

در این میان، یک پرسش جدی مطرح است: چه تعداد از محصولات پرمصرف خانوارها به‌صورت تصادفی از نظر وزن و حجم واقعی بررسی می‌شوند؟ چند واحد تولیدی به دلیل مغایرت مقدار اعلام‌شده با محتویات واقعی محصول مورد رسیدگی قرار گرفته‌اند؟ و آیا نتایج این بررسی‌ها به اطلاع مصرف‌کنندگان می‌رسد؟

مردم بیشتر پول می‌دهند، اما کمتر می‌خرند

آنچه از کنار هم قرار گرفتن تجربه‌های مصرف‌کنندگان به دست می‌آید، تصویری نگران‌کننده از تغییر الگوی خرید خانوارهاست. مردم برای خرید همان کالاهای همیشگی هزینه بیشتری می‌پردازند، اما در مواردی مقدار کمتری دریافت می‌کنند. نان کوچک‌تر، پنیر سبک‌تر، کنسرو کم‌محتواتر و بسته‌های تنقلاتی با وزن کمتر، همگی می‌توانند در نهایت به کاهش قدرت خرید منجر شوند.

در چنین بازاری، حمایت از مصرف‌کننده فقط به کنترل قیمت محدود نمی‌شود. قیمت واقعی هر کیلوگرم، هر لیتر یا هر واحد محصول باید قابل مقایسه باشد و وزن و حجم اعلام‌شده نیز با مقدار واقعی تطبیق داشته باشد.

مردم نباید برای فهمیدن اینکه از یک بسته پنیر، یک قوطی کنسرو یا یک بسته نان تست چقدر از محصول کم شده، به کارشناس کنترل کیفیت تبدیل شوند. وظیفه تولیدکننده، اعلام صادقانه مقدار کالا و وظیفه دستگاه‌های نظارتی، اطمینان از صحت این اطلاعات است. در اقتصادی که هر روز هزینه بیشتری به خانوار تحمیل می‌کند، کم‌شدن خاموش وزن و حجم کالاها نباید به راهی بی‌هزینه برای انتقال بار گرانی به مصرف‌کننده تبدیل شود.