آب دریاچه ارومیه ۱۰ برابر شد؛ اما دریاچه هنوز ۳.۵ متر با حیات اکولوژیک فاصله دارد

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،آبگیری ۸۰ درصدی تالاب‌های سولدوز و درگه‌سنگی و افزایش حضور پرندگان مهاجر، بارقه‌ای از امید را در جنوب دریاچه ارومیه زنده کرده است؛ اما آیا بازگشت آب به تالاب‌ها می‌تواند نشانه‌ای از خروج بزرگ‌ترین دریاچه داخلی ایران از بحران باشد؟

تالاب‌ها پیش از آنکه در نقشه‌ها به پهنه‌هایی آبی تبدیل شوند، در حافظه طبیعت به‌عنوان زیستگاه ثبت می‌شوند؛ جایی برای تغذیه، زادآوری و استراحت پرندگان مهاجر و پناهگاهی برای گونه‌هایی که بقای آن‌ها به ماندگاری آب گره خورده است. حالا خبر آبگیری ۸۰ درصدی تالاب‌های سولدوز و درگه‌سنگی در جنوب دریاچه ارومیه، بار دیگر توجه‌ها را به این بخش حساس از حوضه جلب کرده است؛ جایی که افزایش آب، هم‌زمان با تقویت نشانه‌های حضور حیات، پرسش مهمی را پیش می‌کشد: آیا طبیعت در حال بازیابی است یا تنها فرصتی موقت برای تنفس پیدا کرده است؟

بر اساس اعلام مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی، فراهم‌شدن شرایط آبی مناسب در این دو تالاب، زمینه حضور گونه‌های مختلف جانوری و پرندگان را تقویت کرده است. این خبر، در نگاه نخست، تصویری امیدوارکننده از وضعیت زیستگاه‌های جنوبی دریاچه ارائه می‌دهد؛ اما اهمیت آن زمانی روشن‌تر می‌شود که نقش تالاب‌ها در بقای اکوسیستم منطقه را فراتر از وسعت سطح آب بررسی کنیم.

آب که بازمی‌گردد، زیستگاه دوباره شکل می‌گیرد

آبگیری تالاب، صرفاً به معنای پوشیده‌شدن بخشی از زمین با آب نیست. با افزایش سطح آب، شرایط فیزیکی و زیستی محیط تغییر می‌کند؛ زیستگاه‌های کم‌عمق شکل می‌گیرند، دسترسی پرندگان به منابع غذایی ممکن است بهبود یابد و بخش‌هایی از چرخه طبیعی که در دوره‌های خشکی مختل شده‌اند، فرصت بازسازی پیدا می‌کنند.

برای پرندگان مهاجر، این تغییر اهمیت ویژه‌ای دارد. تالاب‌های مناسب می‌توانند در طول مسیر مهاجرت، محل توقف و استراحت و تأمین انرژی باشند. دسترسی به غذا، عمق مناسب آب و امنیت زیستگاه، در تعیین مدت توقف و امکان استفاده از یک تالاب نقش دارند. از این منظر، افزایش حضور پرندگان در سولدوز و درگه‌سنگی می‌تواند نشانه‌ای مثبت از بهترشدن شرایط زیستی باشد.

بااین‌حال، افزایش تعداد پرندگان مشاهده‌شده را نباید بی‌درنگ معادل افزایش جمعیت آن‌ها دانست. ممکن است بخشی از این افزایش ناشی از جابه‌جایی پرندگان از زیستگاه‌های نامناسب‌تر باشد. برای تشخیص اینکه تالاب واقعاً به وضعیت مطلوب‌تری رسیده است، شمارش منظم پرندگان، بررسی تنوع گونه‌ای، ارزیابی منابع غذایی و ثبت وضعیت زادآوری ضروری است.

عدد ۸۰ درصد چه می‌گوید و چه چیزی را پنهان می‌کند؟

رسیدن آبگیری تالاب‌های سولدوز و درگه‌سنگی به ۸۰ درصد، خبری مهم است؛ اما برای تفسیر دقیق آن باید یک نکته را روشن کرد: این درصد دقیقاً به چه شاخصی اشاره دارد؟ مساحت زیر آب، ظرفیت آبی تالاب یا میزان تحقق سطح آب هدف؟

این تفاوت صرفاً فنی نیست. ممکن است بخش بزرگی از سطح تالاب زیر آب رفته باشد، اما عمق آب همچنان کم باشد یا آب برای مدت طولانی در منطقه باقی نماند. از سوی دیگر، آبگیری گسترده بدون برخورداری از کیفیت شیمیایی مناسب نیز لزوماً شرایط مطلوبی برای همه گونه‌های زیستی فراهم نمی‌کند.

به همین دلیل، ارزیابی وضعیت تالاب‌ها باید با شاخص‌هایی مانند عمق و حجم آب، مدت ماندگاری آن، شوری، کیفیت آب و وضعیت پوشش گیاهی همراه باشد. بدون این اطلاعات، عدد ۸۰ درصد بیش از آنکه تصویری کامل از سلامت تالاب ارائه دهد، نشانه‌ای از بهبود وضعیت آبگیری است.

مسئله اصلی همچنان دریاچه ارومیه است

تالاب‌های جنوبی دریاچه ارومیه را نمی‌توان جدا از وضعیت کلی حوضه آبریز بررسی کرد. دریاچه ارومیه طی دهه‌های گذشته با کاهش شدید سطح و حجم آب، افزایش شوری و عقب‌نشینی پهنه آبی روبه‌رو بوده است؛ بحرانی که از برهم‌کنش عوامل اقلیمی و انسانی، از جمله تغییرات بارش و تبخیر، برداشت آب در بالادست و فشار ناشی از مصارف کشاورزی، تأثیر پذیرفته است.

در چنین شرایطی، بهبود وضعیت یک یا چند تالاب لزوماً به معنای احیای دریاچه اصلی نیست. تالاب‌ها ممکن است در پی بارش‌های مناسب یا افزایش جریان‌های ورودی آبگیری شوند، درحالی‌که تراز و حجم دریاچه همچنان با شرایط مطلوب اکولوژیک فاصله داشته باشد.

تفاوت اصلی میان بهبود مقطعی و احیای پایدار در همین‌جاست. بهبود مقطعی می‌تواند نتیجه یک دوره بارندگی مناسب یا ورود موقت آب باشد؛ اما احیای پایدار به تداوم جریان‌های ورودی، مدیریت برداشت آب و حفظ حقابه زیست‌محیطی وابسته است. اگر فشار بر منابع آب حوضه ادامه داشته باشد، حتی دوره‌های پربارش نیز ممکن است نتوانند روند بلندمدت کاهش آب را به‌طور پایدار معکوس کنند.

سرنوشت پرندگان به سرنوشت آب گره خورده است

اهمیت آبگیری تالاب‌های سولدوز و درگه‌سنگی تنها به پرندگان محدود نمی‌شود. تالاب‌ها شبکه‌ای از روابط زیستی را در خود جای داده‌اند که از شرایط آب و رسوبات تا گیاهان، بی‌مهرگان و پرندگان امتداد پیدا می‌کند. تغییر در هر حلقه می‌تواند بر حلقه‌های دیگر اثر بگذارد.

در حوضه دریاچه ارومیه، تغییر شوری و کاهش زیستگاه‌های آبی می‌تواند بر منابع غذایی برخی پرندگان، از جمله موجودات زنده وابسته به آب‌های شور، تأثیر بگذارد. به همین دلیل، بازگشت پرندگان زمانی نشانه‌ای قوی‌تر از بهبود اکولوژیک خواهد بود که با افزایش دسترسی به غذا، ماندگاری مناسب آب و پایداری شرایط زیستگاهی همراه شود.

از سوی دیگر، خشک‌شدن بسترهای آبی می‌تواند بخش‌هایی از رسوبات و پهنه‌های نمکی را در معرض فرسایش بادی قرار دهد. رطوبت پایدار خاک و حفظ پوشش سطحی در کنترل این فرایند اهمیت دارد. بنابراین، تأمین آب تالاب‌ها فقط یک اقدام برای حفاظت از حیات‌وحش نیست؛ بلکه بخشی از مدیریت مخاطرات محیطی در منطقه‌ای است که با پیامدهای گسترده خشک‌شدن پهنه‌های آبی مواجه بوده است.

امیدی که باید به برنامه تبدیل شود

آبگیری اخیر تالاب‌های سولدوز و درگه‌سنگی فرصتی فراهم کرده است تا روند بهبود، از یک خبر امیدوارکننده به یک برنامه قابل‌اندازه‌گیری برای حفاظت از زیستگاه‌ها تبدیل شود. برای این منظور، لازم است وضعیت آب تالاب‌ها به‌صورت مستمر پایش شود، میزان واقعی ورودی‌ها مشخص باشد و تغییرات جمعیت پرندگان با داده‌های قابل‌مقایسه در دوره‌های مختلف ثبت شود.

در مقیاس بزرگ‌تر، حفاظت از این تالاب‌ها به مدیریت یکپارچه منابع آب حوضه ارومیه وابسته است؛ مدیریتی که در آن تأمین آب محیط‌زیست به زمان باقی‌مانده پس از مصرف سایر بخش‌ها موکول نشود. اصلاح الگوی کشت، کنترل برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی و پایبندی عملی به حقابه زیست‌محیطی، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند احتمال تداوم آبگیری را افزایش دهند.

خبر امروز تالاب‌های جنوبی، خبر بازگشت کامل دریاچه ارومیه نیست؛ اما می‌تواند نشانه‌ای ارزشمند از فراهم‌شدن شرایط بهتر برای بخشی از زیست‌بوم منطقه باشد. ارزش این اتفاق زمانی بیشتر خواهد شد که در ماه‌های آینده نیز آب در تالاب‌ها باقی بماند، حضور پرندگان با داده‌های میدانی تأیید شود و روند بهبود از یک دوره کوتاه به وضعیتی پایدار تبدیل شود.

دریاچه ارومیه برای عبور از بحران، بیش از یک فصل پربارش به مدیریت پایدار آب نیاز دارد. آبگیری تالاب‌های جنوبی می‌تواند آغاز فصلی امیدوارکننده باشد؛ اما سرنوشت این امید را نه وسعت آب در یک مقطع، بلکه توانایی حفظ آن در برابر فشارهای اقلیمی و انسانی تعیین خواهد کرد.