رازهای مهندسی ایران باستان در دل شوشتر تا دزفول

به گزارش خبرگزاری رکنا، میراث آبی خوزستان، از پل‌بندهای تاریخی شوشتر تا پل قدیم و آسیاب‌های آبی دزفول، گواهی بر دانش فنی ایرانیان در مدیریت منابع آب و سازگاری با طبیعت است. این سازه‌ها علاوه بر تسهیل رفت‌وآمد، در آبرسانی، کشاورزی، تولید آرد و شکل‌گیری ارتباطات اقتصادی و اجتماعی نقش داشته‌اند. با تلفیق معماری، مهندسی و شناخت بستر رودخانه‌ها، بخشی از هویت تاریخی منطقه را شکل داده‌اند و حفاظت از آن‌ها برای انتقال این سرمایه به نسل‌های آینده اهمیت دارد.

مریم مجاهد، مسئول واحد پژوهشی پایگاه میراث جهانی سامانه آبی تاریخی شوشتر، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه آب در شکل‌گیری این شهر اظهار کرد: آب در شوشتر صرفاً یک منبع طبیعی نبوده، بلکه نقشی اساسی در ساختار شهری، کشاورزی، اقتصاد و زندگی اجتماعی مردم داشته است. همین ضرورت، به ایجاد مجموعه‌ای از سازه‌های مهندسی شامل بندها، پل‌بندها، کانال‌ها، تونل‌ها، آسیاب‌ها و آبشارهای آبی منجر شده است.

وی افزود: بسیاری از این سازه‌ها عملکردی چندگانه داشته‌اند و در کنار برقراری ارتباط میان دو سوی رودخانه، برای کنترل، تنظیم و انتقال آب نیز به کار می‌رفته‌اند.

پل‌بند شادروان؛ سازه‌ای از دوره ساسانی

مجاهد پل‌بند شادروان را یکی از نمونه‌های شاخص مهندسی تاریخی شوشتر دانست که در شمال‌غربی شهر و بر روی شاخه شطیط رود کارون ساخته شده و پیشینه آن به دوره ساسانی نسبت داده می‌شود. بر اساس روایت‌های تاریخی، ساخت این پل‌بند با پیروزی شاپور اول بر والرین، امپراتور روم، در سال ۲۶۰ میلادی ارتباط دارد و گفته می‌شود اسیران رومی در اجرای برخی پروژه‌های عمرانی و آبی خوزستان مشارکت داشته‌اند. روایت فردوسی در شاهنامه نیز به ساخت پل و نقش مهندسان رومی اشاره می‌کند.

به گفته این باستان‌شناس، پل‌بند شادروان حدود ۵۴۳ متر طول، ۱۰ تا ۱۵ متر عرض و نزدیک به هشت متر ارتفاع داشته است. در توصیف این سازه از ۴۴ دهانه اصلی و ۴۳ دهانه فرعی یاد شده و بر اساس اطلاعات موجود، ۲۵ دهانه اصلی آن باقی مانده است. شادروان افزون بر کارکرد آبی، یکی از ورودی‌های مهم شهر و بخشی از شبکه ارتباطی شوشتر بوده است.

استفاده از سنگ‌های تراش‌خورده، سنگ لاشه، ملات ساروج و بست‌های فلزی از ویژگی‌های ساخت این پل‌بند به شمار می‌رود. مسیر منحنی آن نیز احتمالاً با وضعیت بستر رودخانه و وجود برآمدگی‌ها و تکیه‌گاه‌های سنگی ارتباط داشته است؛ موضوعی که از انطباق طراحی سازه با شرایط طبیعی حکایت دارد.

پل‌بند لشکر؛ پیوند مسیرهای ارتباطی و آبرسانی

پل‌بند لشکر، دیگر سازه تاریخی شوشتر، در جنوب‌غربی شهر و در مجاورت جاده شوشتر به اهواز، بر روی شاخه شرقی نهر داریون قرار دارد. این پل‌بند در گذشته یکی از دروازه‌های شهر بوده و ارتباط شوشتر با شهر تاریخی عسکرمکرم را برقرار می‌کرده است.

طول این سازه حدود ۱۰۴ متر و عرض آن نزدیک به هشت متر بوده و از ۱۳ دهانه اولیه، ۱۱ دهانه باقی مانده است. مجاهد توضیح داد که مسیر منحنی پل، استفاده از ماسه‌سنگ و ملات ساروج و قرارگیری پایه‌ها بر بدنه بند، از ویژگی‌های معماری آن است. دهانه‌ها و دریچه‌های عبور آب نیز نشان می‌دهند که کارکرد پل‌بند تنها به تردد محدود نبوده و با شبکه آبرسانی پیرامون ارتباط داشته است.

وجود بقایای یک آسیاب آبی در مجاورت پل‌بند لشکر و نزدیکی پل شاه‌علی، از پیوند این مجموعه با فعالیت‌های اقتصادی و مسیرهای ارتباطی تاریخی منطقه حکایت دارد.

پل قدیم دزفول و آسیاب‌های آبی

در دزفول نیز رودخانه و سازه‌های مرتبط با آن در شکل‌گیری زندگی شهری و فعالیت‌های اقتصادی نقشی محوری داشته‌اند. حمیدرضا خادم، سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به پیشینه کهن این منطقه گفت: دسترسی به رودخانه دز و قرارگیری در محدوده راهبردی دامنه‌های زاگرس، دزفول را از دوران نوسنگی به یکی از کانون‌های زیست انسانی تبدیل کرده است. محوطه چغامیش، تپه چغابنوت، شهر ساسانی روناش، جندی‌شاپور و پل‌های تاریخی از جمله آثار مهم این منطقه هستند.

وی پل قدیم دزفول، معروف به پل ساسانی یا شاپور، را از آثار برجسته مهندسی تاریخی دانست که حدود ۱۷۸۰ سال پیش به دستور شاپور اول ساخته شده است. به گفته او، این پل برای برقراری ارتباط میان منطقه بین‌النهرین و جندی‌شاپور اهمیت داشته و در ساخت آن از سنگ‌های ماسه‌ای و ملات مقاوم در برابر رطوبت استفاده شده است. طاق‌ها و موج‌شکن‌های پل نیز در هدایت جریان آب و کاهش اثر امواج و سیلاب‌ها نقش داشته‌اند.

خادم با اشاره به مرمت‌های انجام‌شده گفت: در سال گذشته، عملیات مرمت گسترده‌ای روی پل صورت گرفت؛ بارهای اضافی از جمله آسفالت و لایه‌های فرسوده برداشته شد و اقدامات عایق‌بندی و ایمن‌سازی انجام گرفت. به گفته او، پایش و مرمت بخش‌هایی از تاج، موج‌شکن‌ها و طاق‌های پل نیز در سال‌های گذشته ادامه داشته است.

وی همچنین به مجموعه آسیاب‌های آبی زیر پل قدیم اشاره کرد که در گذشته برای تولید آرد استفاده می‌شدند. به گفته او، هم‌جواری پل و آسیاب‌ها نشان‌دهنده نگاهی یکپارچه به استفاده از انرژی آب است؛ نگاهی که در آن، سازه‌های ارتباطی و تأسیسات اقتصادی در کنار یکدیگر فعالیت می‌کردند.

مجموعه آثار شوشتر و دزفول نشان می‌دهد که ارزش میراث آبی خوزستان تنها به قدمت یا ظاهر معماری آن محدود نیست؛ بلکه در پیوند سازه‌ها با طبیعت، شبکه‌های آبرسانی، کشاورزی و زندگی مردم ریشه دارد. شناخت، مستندسازی، پایش و حفاظت مستمر از این آثار می‌تواند به صیانت از هویت تاریخی منطقه و انتقال تجربه مهندسی گذشتگان به نسل‌های آینده کمک کند./ ایسنا