چرا جنوب پردیس و بومهن در مهر ۱۴۰۵ می‌لرزد؟

دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمین‌شناسی، در یادداشتی برای رکنا نوشت: ساعت ۴:۱۱ بامداد یکشنبه ۲۶ مهر ۱۴۰۵، زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۳.۴ در جنوب بومهن، در حدود ۳۰ کیلومتری شرق تهران، رخ داد. این زمین‌لرزه در واقع ادامه یک «خوشه‌لرزه» است. محل تلاقی گسل مشا و گسل شمال تهران، حدود ۱۰ کیلومتری شمال پردیس، در حوالی روستای کلان قرار دارد و زمین‌لرزه‌های سال ۱۴۰۵ در شرق تهران بیشتر در نزدیکی همین محل رخ داده‌اند.

 در ابتدای سال ۱۴۰۵، دو زمین‌لرزه در همین ناحیه ثبت شد؛ نخستین مورد با بزرگای ۴.۱ در ۲۸ فروردین و دومین مورد با بزرگای ۴.۵ در ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ در محدوده پردیس–بومهن.

زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۳.۴ در بامداد یکشنبه ۲۶ مهر ۱۴۰۵، در ژرفای ۹ کیلومتری زمین و در فاصله ۱۲ کیلومتری بومهن و ۱۵ کیلومتری پردیس رخ داد و در دماوند و شهرهای شرق استان تهران احساس شد.

شاخه شرقی گسل شمال تهران درست در این منطقه به گسل مشا می‌رسد. هر دو گسل در گذشته توان تولید زلزله‌های بزرگ‌تر از ۷ را داشته‌اند. نزدیکی به یک تلاقی زمین‌ساختی حساس، وقوع لرزه‌های کوچک و متوسط پیاپی را به نشانه‌ای از تغییرات تنش در قطعات مختلف گسل تبدیل می‌کند.

هر رخداد کوچک می‌تواند تنش را به بخش‌های قفل‌شده گسل مشا یا گسل شمال تهران منتقل کند و رخداد بعدی را برانگیزد؛ زمین‌لرزه‌های کوچک و متوسط گاه پیش‌لرزه رخداد بزرگ‌تر بوده‌اند؛ مانند زلزله بم در سال ۱۳۸۲ و ازگله در سال ۱۳۹۶.

بخشی از لرزه‌خیزی شرق تهران به جابه‌جایی توده‌های ماگمایی زیر قله دماوند و اثر آن بر تنش‌های محلی روی شاخه‌های شرقی گسل مشا مربوط می‌شود.

خوشه‌لرزه لرزه‌ای حاضر نشانه فعالیت دائمی گسل‌های شرق تهران با پتانسیل «فوج‌لرزه» (رخدادهای با بزرگای ۴ تا ۵) است. با توجه به بارگذاری جمعیتی بالا در پردیس و بومهن و البته تهران، هر زلزله شدید در این ناحیه بالاترین ریسک قابل انتظار را دارد.

وقوع زلزله‌های متوالی با بزرگای بالای ۴، «نشان‌دهنده تداوم آزادسازی انرژی در محل تلاقی ساختارهای مهم زمین‌ساختی» است.

 توالی رخدادها، شامل زمین‌لرزه با بزرگای ۴.۱ در ۲۸ فروردین، زمین‌لرزه با بزرگای ۴.۵ در ۲۲ اردیبهشت و زلزله‌های کوچک‌تر تا مهر ۱۴۰۵، با الگوی خوشه‌لرزه (Swarm) مطابقت دارد.

این توالی، فعال بودن دائمی گسل‌های موازی گسل‌های شمال تهران و مشا را نشان می‌دهد. انرژی آزادشده با هر واحد افزایش بزرگا حدود ۳۲ برابر می‌شود. به این ترتیب، یک زلزله با بزرگای ۳.۴ فقط حدود ۰.۰۳ درصد انرژی یک زلزله با بزرگای ۶ را آزاد می‌کند. زلزله‌های با بزرگای ۳ تا ۴.۶ عملاً سهم بسیار ناچیزی در «تخلیه» انرژی انباشته‌شده در گسل‌های بزرگ دارند.

هر رخداد کوچک ممکن است تنش را به بخش‌های قفل‌شده گسل‌های مشا و شمال تهران منتقل کند و احتمال رخداد بزرگ‌تر را به‌طور نامحسوس افزایش دهد. تکرار لرزه‌ها در نزدیکی این تلاقی حساس «می‌تواند احتمال تحریک گسل برای رخداد بزرگ‌تر را تقویت کند».

پیش‌بینی زمانی زلزله در کوتاه‌مدت هنوز امکان‌پذیر نشده است. الگوی خوشه‌ای در تاریخچه ایران همیشه به رخداد بزرگ منجر نشده، اما زلزله بم در سال ۱۳۸۲ نشان می‌دهد که لرزه‌های متوسط در برخی موارد پیش‌لرزه بوده‌اند. گسل مشا و پایانه شرقی گسل شمال تهران فعال‌اند و هر دو در گذشته توان ایجاد زلزله‌های با بزرگای بیش از ۷ را داشته‌اند.

فعالیت فعلی بیشتر نشانه فعالیت مداوم و بازتوزیع تنش است و می‌تواند بیانگر احتمال گسیختگی بزرگ‌تر در گسل‌های شرق استان تهران باشد.