تیلاپیا؛ «داعش تالاب های خوزستان» / این ماهی می تواند دریای خزر، تالاب انزلی و سدهای تهران را هم آلود کند / مرگ تیلاپیا در آب سرد کیفیت آب سدها را کاهش دهد + اینفوگرافی

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، گسترش گونه مهاجم ماهی تیلاپیا در تالاب‌های خوزستان، از جمله شادگان و هورالعظیم، به یکی از نگرانی‌های جدی فعالان محیط‌زیست و کارشناسان شیلات تبدیل شده است؛ گونه‌ای که به گفته یک عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی، نه‌تنها جمعیت ماهیان بومی و تنوع زیستی تالاب‌ها را تهدید می‌کند، بلکه معیشت صیادان، تولید مزارع پرورش ماهی و حتی کیفیت منابع آب شرب را نیز در معرض خطر قرار داده است.

اصغر عبدلی، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی، در گفت‌وگو با رکنا با اشاره به گسترش جمعیت تیلاپیا در خوزستان هشدار داد که این گونه مهاجم به بخش‌های گسترده‌ای از تالاب‌ها و رودخانه‌های استان راه یافته و در برخی مناطق به گونه غالب تبدیل شده است؛ وضعیتی که به گفته او، کاهش جمعیت ماهیان بومی و افت درآمد صیادان را به دنبال داشته است.

تیلاپیا چگونه به تالاب‌های خوزستان رسید؟

عبدلی با اشاره به وجود گونه‌های مختلف تیلاپیا در کشور گفت: گونه‌هایی مانند تیلاپیای زیلی و موزامبیک در کنار تیلاپیای نیل که برای پرورش مورد توجه قرار گرفته، در کشور مشاهده می‌شوند. به گفته او، ورود و گسترش این ماهی در خوزستان، فارغ از مسیر اولیه ورود آن، اکنون به مسئله‌ای جدی تبدیل شده است.

او با بیان اینکه تیلاپیا در تالاب شادگان به یکی از گونه‌های غالب تبدیل شده است، افزود: جمعیت بسیاری از ماهیان بومی این تالاب به‌شدت کاهش یافته یا در برخی مناطق دیگر به میزان گذشته مشاهده نمی‌شوند. این وضعیت، علاوه بر آسیب به تنوع زیستی، فعالیت صیادانی را که سال‌ها از منابع آبی منطقه امرار معاش می‌کردند، با مشکل مواجه کرده است.

این عضو هیئت علمی با اشاره به نارضایتی صیادان از وضعیت صید گفت: بر اساس اظهارات صیادان، بخش بزرگی از ماهی‌هایی که اکنون در تورهای آنها گرفتار می‌شوند، تیلاپیاست؛ ماهی‌ای که به گفته او، برای صیادان محلی بازار مناسبی ندارد و فروش آن با دشواری همراه است.

عبدلی با اشاره به تفاوت قیمت این گونه با برخی ماهیان بومی افزود: در حالی که تیلاپیای عرضه‌شده در فروشگاه‌ها ممکن است با قیمت بالایی به فروش برسد، صیادان محلی از نبود مشتری برای محصول صید خود گلایه دارند. او قیمت برخی ماهیان بومی، از جمله شیرِبت، را بیش از یک میلیون تومان عنوان کرد و گفت که این ماهیان به دلیل کاهش جمعیت، کمتر از گذشته در تور صیادان قرار می‌گیرند.

صید ۸۰ درصدی تیلاپیا؛ درآمد صیادان کجا رفت؟

به گفته عبدلی، برخی صیادان خوزستان گزارش می‌کنند که حدود ۸۰ درصد صید آنها را تیلاپیا تشکیل می‌دهد و سهم ماهیان بومی به حدود ۲۰ درصد رسیده است؛ موضوعی که می‌تواند درآمد حاصل از صیادی را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد.

او با اشاره به اهمیت تالاب‌هایی مانند شادگان و هورالعظیم در تأمین معاش جوامع محلی گفت: در گذشته صدها نفر در هر یک از این تالاب‌ها به صیادی اشتغال داشتند و این فعالیت یکی از منابع اصلی درآمد خانواده‌های منطقه بود. اما اکنون، علاوه بر کاهش جمعیت ماهیان بومی، حضور گسترده تیلاپیا مشکلات دیگری نیز برای صیادان ایجاد کرده است.

به گفته این کارشناس، تیلاپیا در تورهای صیادی گرفتار می‌شود، خارج کردن آن از تور زمان‌بر است و در برخی موارد به تورها آسیب می‌زند. در نتیجه، صیادان علاوه بر کاهش ارزش اقتصادی صید، با افزایش هزینه و دشواری فعالیت خود نیز روبه‌رو هستند.

عبدلی یادآور شد که سازمان پدافند غیرعامل در سال ۱۳۹۵، تیلاپیا را به‌عنوان یک تهدید زیستی معرفی کرده بود؛ تهدیدی که به اعتقاد او، آثار آن می‌تواند از محیط‌زیست فراتر برود و با ایجاد فشار اقتصادی، بیکاری و مشکلات اجتماعی در جوامع وابسته به تالاب‌ها همراه شود.

تیلاپیا به مزارع پرورش ماهی هم آسیب می‌زند

این عضو هیئت علمی با تأکید بر اینکه پیامدهای گسترش تیلاپیا تنها به تالاب‌ها محدود نیست، گفت: این گونه می‌تواند به مزارع پرورش ماهی نیز خسارت وارد کند.

به گفته عبدلی، در برخی مزارع خاکی خوزستان که در آنها ماهی کپور پرورش داده می‌شود، تیلاپیا از طریق ارتباط با رودخانه‌ها، تالاب‌ها یا مراکز پرورش غیرمجاز وارد استخرها می‌شود. در چنین شرایطی، تیلاپیا از غذای تأمین‌شده برای ماهیان پرورشی استفاده می‌کند و با رقابت غذایی، رشد و تولید کپور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

او مدعی شد که در برخی استخرها، میزان تولید به دلیل گسترش تیلاپیا بین ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش یافته است؛ ادعایی که بررسی مستقل و ارائه آمار رسمی درباره ابعاد آن می‌تواند به روشن شدن میزان خسارت اقتصادی این گونه کمک کند.

عبدلی تأکید کرد که گسترش تیلاپیا از این منظر، هم منابع طبیعی را تهدید می‌کند و هم می‌تواند به تولیدکنندگانی آسیب بزند که برای پرورش ماهیان اقتصادی سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

تهدید تیلاپیا برای سدها و منابع آب شرب

عبدلی یکی دیگر از نگرانی‌های خود را احتمال ورود و گسترش تیلاپیا در مخازن سدها عنوان کرد؛ موضوعی که به گفته او، می‌تواند بر کیفیت آب و اکوسیستم‌های آبی تأثیر بگذارد.

او توضیح داد: افزایش جمعیت این ماهی و تغییر در روابط غذایی اکوسیستم می‌تواند چرخه طبیعی آبزیان را دگرگون کند. به گفته وی، تیلاپیا با مصرف برخی زئوپلانکتون‌ها ممکن است زمینه افزایش بعضی فیتوپلانکتون‌ها، از جمله گونه‌های جلبکی زیان‌آور، را فراهم کند و از این طریق بر کیفیت آب اثر بگذارد.

این کارشناس با اشاره به مخزن سد میناب که در تامین آب بندرعباس نقش دارد، نسبت به پیامدهای احتمالی حضور تیلاپیا در چنین منابعی هشدار داد. او همچنین درباره احتمال گسترش این گونه به مخازن سدهای تامین‌کننده آب شرب در مناطق دیگر کشور ابراز نگرانی کرد.

عبدلی با اشاره به حساسیت منابع آب در ایران گفت: پیش از آنکه تیلاپیا به مخازن مهم آب شرب یا تالاب‌های شمال کشور راه پیدا کند، باید برای جلوگیری از پراکنش آن اقدام شود. به گفته او، ورود گونه‌های مهاجم به اکوسیستم‌های آبی می‌تواند مدیریت منابع آب و حفاظت از تنوع زیستی را با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو کند.

البته میزان اثرگذاری تیلاپیا بر کیفیت آب هر مخزن، به شرایط محیطی، تراکم جمعیت ماهی و ویژگی‌های اکوسیستم بستگی دارد و ارزیابی دقیق این خطر نیازمند داده‌های میدانی و بررسی‌های تخصصی است.

عبدلی با هشدار درباره احتمال ورود تیلاپیا به مخازن سدهای تامین‌کننده آب تهران، از جمله سدهای لار، لتیان و کرج، گفت: اگر این گونه مهاجم به مخازن آب شرب راه پیدا کند، می‌تواند با افزایش جمعیت و برهم زدن تعادل زیستی، کیفیت آب را تحت تاثیر قرار دهد. به گفته این عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی، تیلاپیا با تغییر زنجیره غذایی و فراهم کردن زمینه رشد برخی جلبک‌های زیان‌آور، ممکن است مشکلاتی برای کیفیت آب ایجاد کند. او همچنین هشدار داد که در صورت تلف شدن تعداد زیادی از این ماهی‌ها در آب سرد و تجمع لاشه‌های آنها در مخازن، احتمال افت کیفیت آب وجود دارد و پرسید: اگر چنین اتفاقی در سدهای تأمین‌کننده آب تهران رخ دهد، کدام دستگاه مسئولیت پیامدهای آن را بر عهده خواهد گرفت؟

مجوز پرورش تیلاپیا در چهار استان؛ تصمیمی که محل انتقاد است

عبدلی با انتقاد از سیاست‌های مربوط به صدور مجوز پرورش تیلاپیا گفت: در سال‌های گذشته برای پرورش این گونه در استان‌های یزد، خراسان جنوبی، سمنان و قم مجوزهایی صادر شده و به گفته او، در عنبرآباد کرمان نیز مجوزی در این زمینه وجود داشته است.

او توضیح داد که یکی از استدلال‌های مطرح‌شده برای انتخاب مناطق مرکزی، دور بودن آنها از آب‌های آزاد و برخی زیستگاه‌های آبی عنوان شده بود؛ اما به اعتقاد او، وجود رودخانه‌ها، قنات‌ها و دیگر مسیرهای انتقال آب در این مناطق، احتمال پراکنش گونه را از بین نمی‌برد.

این عضو هیئت علمی گفت: تیلاپیا برای گسترش به مناطق دیگر نیازی به جابه‌جایی طبیعی در مسافت‌های طولانی ندارد؛ زیرا انسان می‌تواند آن را از یک منطقه به منطقه دیگر منتقل کند. از نظر او، انتقال ماهی برای تکثیر یا پرورش، در صورت نبود کنترل مؤثر، می‌تواند مسیر ورود آن به زیستگاه‌های جدید را هموار کند.

عبدلی همچنین مدعی شد که در برخی مناطق، مراکز تکثیر تیلاپیا امکان عرضه این ماهی به متقاضیان را دارند و این مسئله ضرورت نظارت بر فروش، جابه‌جایی و پرورش گونه‌های غیربومی را افزایش می‌دهد.

او از سازمان حفاظت محیط‌زیست، سازمان شیلات ایران، مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی و سازمان دامپزشکی خواست درباره نحوه نظارت بر تکثیر، جابه‌جایی و پرورش این گونه توضیح دهند و مشخص کنند چه اقداماتی برای جلوگیری از ورود آن به زیستگاه‌های حساس انجام شده است.

تناقض در سیاست‌گذاری؛ گونه مهاجم چگونه مجوز پرورش گرفت؟

عبدلی با اشاره به آنچه تناقض در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی می‌داند، گفت: به گفته او، تیلاپیا در سال ۱۳۹۷ در فهرست گونه‌های مهاجم سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار گرفت، اما در همان سال مجوزهایی برای پرورش آن در برخی استان‌ها صادر شد.

او افزود که در آن زمان، شماری از تشکل‌های مردم‌نهاد به صدور مجوزها اعتراض کردند و پیگیری‌های حقوقی آنها به توقف مجوزهای مورد اعتراض انجامید. به گفته عبدلی، مخالفت با گسترش پرورش این گونه باید تا زمان روشن شدن پیامدهای زیست‌محیطی آن ادامه یابد.

این کارشناس همچنین گفت حدود ۱۵۰ استاد دانشگاه از ۴۰ دانشگاه کشور در نامه‌ای به رئیس‌جمهور وقت، نسبت به پیامدهای احتمالی گسترش تیلاپیا هشدار داده بودند.

با این حال، تعیین وضعیت فعلی مجوزها، دامنه محدودیت‌های قانونی و میزان اجرای آنها، نیازمند دریافت توضیحات رسمی از دستگاه‌های مسئول است.

کدام ماهیان بومی در خوزستان در معرض خطرند؟

عبدلی با اشاره به وضعیت ماهیان بومی خوزستان گفت: در تالاب شادگان، جمعیت گونه‌هایی مانند حمری، شلک و شیرِبت به‌شدت کاهش یافته است. به گفته او، وضعیت مشابهی در تالاب هورالعظیم و رودخانه کارون نیز گزارش می‌شود.

او تأکید کرد که هنوز نمی‌توان درباره انقراض قطعی این گونه‌ها بدون بررسی‌های علمی جدید اظهارنظر کرد، اما کاهش جمعیت و دشوارتر شدن صید آنها، نگرانی جدی برای تنوع زیستی و معیشت صیادان ایجاد کرده است.

این عضو هیئت علمی هشدار داد که اگر روند گسترش گونه‌های مهاجم ادامه پیدا کند، زیستگاه‌های آبی گیلان، مازندران، گلستان و فلات مرکزی نیز ممکن است با تهدیدهای مشابه روبه‌رو شوند.

به گفته او، بررسی منظم وضعیت جمعیت ماهیان بومی و ارزیابی تغییرات اکوسیستم‌ها ضروری است؛ زیرا نبود داده‌های به‌روز می‌تواند تشخیص ابعاد واقعی بحران و برنامه‌ریزی برای مهار آن را دشوار کند.

«داعش تالاب‌ها»؛ تعبیری که صیادان خوزستان به کار می‌برند

عبدلی با اشاره به نگرانی جوامع محلی از گسترش تیلاپیا گفت: به گفته او، برخی مردم خوزستان این ماهی را «داعش» تالاب‌ها می‌نامند؛ تعبیری که از نگاه آنها، بیانگر نگرانی درباره کاهش ماهیان بومی و تهدید منابع درآمدی خانواده‌های وابسته به صیادی است.

او افزود که هشدارها درباره پیامدهای این گونه، موضوع تازه‌ای نیست و طی سال‌های گذشته نیز در مقالات و کتاب‌های تخصصی به آن پرداخته شده است.

این کارشناس با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در زمینه پرورش تیلاپیا گفت که بررسی پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی این گونه در کشورهای مختلف باید در تصمیم‌گیری‌های ایران مورد توجه قرار گیرد. به اعتقاد او، توسعه پرورش یک گونه نباید صرفاً بر اساس ظرفیت تولید یا بازار فروش آن ارزیابی شود، بلکه خطرات احتمالی برای زیستگاه‌ها و فعالیت‌های اقتصادی موجود نیز باید در نظر گرفته شود.

چرا به جای تیلاپیا، از ظرفیت پرورش ماهیان بومی استفاده نمی‌شود؟

عبدلی در ادامه با انتقاد از تمرکز بر توسعه پرورش تیلاپیا، خواستار توجه بیشتر به ظرفیت گونه‌های دیگر، به‌ویژه ماهیان خاویاری شد.

او با اشاره به جایگاه تاریخی ایران در تولید خاویار گفت: لازم است مسئولان شیلات توضیح دهند چرا جایگاه ایران در این صنعت تضعیف شده و چه برنامه‌ای برای بازسازی ظرفیت تولید و صادرات این محصول دارند.

به گفته او، ماهیان خاویاری می‌توانند در صورت رعایت الزامات زیست‌محیطی و مدیریت صحیح مزارع، گزینه‌ای اقتصادی برای توسعه آبزی‌پروری باشند؛ گزینه‌ای که باید از نظر بازار، هزینه تولید و آثار محیط‌زیستی با سایر گونه‌ها مقایسه شود.

عبدلی همچنین با اشاره به تفاوت ترکیب اسیدهای چرب در گونه‌های مختلف ماهی، مدعی شد که تیلاپیا از نظر ارزش تغذیه‌ای در مقایسه با برخی ماهیان دیگر در جایگاه پایین‌تری قرار دارد. با این حال، ارزش غذایی ماهی به گونه، شرایط پرورش و ترکیب چربی آن بستگی دارد و نمی‌توان بدون مقایسه علمی، درباره کیفیت تغذیه‌ای همه محصولات تیلاپیا حکم کلی صادر کرد.

هشدار درباره گسترش تیلاپیا به تالاب انزلی و دریای خزر

این عضو هیئت علمی در پایان با تأکید بر ضرورت پیشگیری از گسترش بیشتر تیلاپیا گفت: باید پیش از ورود احتمالی این گونه به دریای خزر، تالاب انزلی و دیگر زیستگاه‌های شمال کشور، اقدامات کنترلی مؤثری انجام شود.

او معتقد است تجربه خوزستان باید به‌عنوان هشداری جدی در سیاست‌گذاری‌های مربوط به پرورش آبزیان مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا در صورت استقرار گونه مهاجم در یک زیستگاه، حذف کامل آن ممکن است دشوار و پرهزینه باشد.

عبدلی از مسئولان سازمان حفاظت محیط‌زیست و سازمان شیلات خواست مشخص کنند آیا امکان کنترل یا حذف تیلاپیا از تالاب‌های خوزستان وجود دارد و چه برنامه‌ای برای جلوگیری از گسترش آن به سایر مناطق کشور در نظر گرفته‌اند.

او تأکید کرد که پیش از صدور هرگونه مجوز تازه برای توسعه پرورش این گونه، باید پیامدهای زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی آن به‌طور دقیق ارزیابی شود.