اینجا جوشقان ساوه است؛ روستایی با ریشه‌های عمیق و قصه‌های ناگفته

به گزارش خبرگزاری رکنا، روستای جوشقان در دهستان کوهپایه شهرستان ساوه و در فاصله حدود ۷۵ کیلومتری غرب ساوه و ۱۷۸ کیلومتری جنوب غربی تهران قرار دارد، سکونتگاهی که همجواری با رودخانه دائمی مزلقان‌چای، زمین‌های حاصلخیز، پیشینه مذهبی و فرهنگی و سرمایه انسانی آن، سیمایی متفاوت به این روستا بخشیده است.

بر اساس روایت‌های محلی و منابع مورد اشاره در معرفی روستا، پیشینه جوشقان به چندین هزار سال قبل بازمی‌گردد و نام قدیمی آن «کوشکان» بوده است؛ نامی که از ترکیب واژه‌های «کوشک» به معنای بنایی باشکوه و «کان» به معنای معدن یا محل تجمع مواد معدنی دانسته شده است.

جوشقان از دیرباز در محدوده تاریخی خرقان یا قاراقان، منطقه‌ای با پیشینه فرهنگی و زبانی مشترک در بخش‌هایی از استان‌های مرکزی، همدان و قزوین، شناخته شده و موقعیت جغرافیایی، طبیعت پیرامون رودخانه مزلقان‌چای و نزدیکی نسبی به مراکز جمعیتی، از جمله عواملی است که ظرفیت این روستا را برای توسعه گردشگری طبیعی و فرهنگی افزایش می‌دهد.

از مکتب‌خانه‌های قدیمی تا پرورش چهره‌های علمی

جوشقان در کنار پیشینه تاریخی، از سابقه فرهنگی و آموزشی قابل توجهی برخوردار است، فعالیت مکتب‌خانه‌های قدیمی، تأسیس دبستان در دوره پهلوی دوم و راه‌اندازی مدرسه شبانه‌روزی که دانش‌آموزانی از روستاهای اطراف را نیز پوشش می‌داد، از نشانه‌های توجه اهالی به آموزش و دانش در دوره‌های مختلف است.

این روستا همچنین خاستگاه شماری از عالمان دینی بوده است که از میان آنان می‌توان به مرحومان ملا قربانعلی شریعت، ملا نجفعلی شریعت، ملاهادی شریعت، ملا ابوالقاسم شریعت، ملاحاجعلی شریعت، آخوند ملاحسین شریعت، حاج شیخ احمد ولدخانی، حاج شیخ احمد شریعت، حاج شیخ میرزاعلی ولدخانی و حاج سیدمحسن مجد اشاره کرد.

وجود این چهره‌ها در تاریخ اجتماعی جوشقان، از نقش دانش، آموزش دینی و جایگاه خانواده‌های اهل علم در شکل‌گیری هویت فرهنگی روستا حکایت دارد، بقعه امامزاده هاشم(ع)، از نوادگان امام سجاد(ع)، و مساجد روستا نیز بخشی از میراث مذهبی این منطقه را تشکیل می‌دهند.

مفاخر هنری، از موسیقی آشیقی تا سینما و خوشنویسی

یکی از جلوه‌های شاخص فرهنگ جوشقان، موسیقی آشیقی است؛ هنری ریشه‌دار در میان جوامع ترک‌زبان که در آن آشیق با همراهی ساز چوگور، اشعار حکمت‌آمیز و پندآموز را اجرا می‌کند و این موسیقی افزون بر جنبه هنری، حامل بخشی از حافظه تاریخی، ادبیات شفاهی و ارزش‌های فرهنگی مردم منطقه است.

آشیق علی ولدخانی از هنرمندان شناخته‌شده در جوشقان است که با اجرای اشعار حکیم تیلیم‌خان، شاعر و حکیم ترک‌سرای منطقه، در معرفی و تداوم این سنت نقش مهمی داشته است.

در حوزه تئاتر و سینما نیز کریم ولدخانی، در عرصه موسیقی علی و حامد ملک‌لو و در حوزه خوشنویسی و پژوهش، دکتر حمیدرضا قلیچ‌خانی از چهره‌های شاخص این روستا به شمار می‌روند.

شجره‌نامه‌ای بزرگ برای حفظ حافظه تاریخی روستا

در میان اقدامات مرتبط با ثبت میراث اجتماعی جوشقان، گردآوری شجره‌نامه اقوام و طوایف روستا به همت دکتر مسعود ملک‌لو، از فعالان فرهنگی این دیار، جایگاه ویژه‌ای دارد.

بر اساس اطلاعات اعلام‌شده درباره این مجموعه، اطلاعات مربوط به حدود ۱۴۲ هزار و ۲۲۰ نفر، همراه با تصاویر سه‌هزار و ۵۰۰ نفر از درگذشتگان اهالی، گردآوری شده است، مجموعه‌ای که می‌تواند در شناخت پیوندهای خانوادگی، ثبت تاریخ اجتماعی و انتقال اطلاعات به نسل‌های آینده ارزشمند باشد.

مزلقان‌چای و کشاورزی، پیوند طبیعت و معیشت

همجواری با رودخانه دائمی مزلقان‌چای و برخورداری از زمین‌های حاصلخیز، کشاورزی را به یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد جوشقان تبدیل کرده است.

بخشی از کشاورزان روستا به باغداری اشتغال دارند و محصولاتی مانند گردو، بادام، انگور، سیب، آلو، زردآلو، گیلاس و آلبالو تولید می‌کنند و در بخش دیگری از اراضی نیز کشت دیم گندم، جو و نخود رواج دارد.

کشاورزی علاوه بر تأمین معیشت خانوارها، با حفظ ارتباط مردم با زمین و منابع طبیعی، در تداوم حیات اجتماعی روستا نقش دارد. حمایت از تولیدکنندگان، بهبود بهره‌وری آب، توسعه روش‌های نوین کشاورزی و تقویت بازار فروش محصولات می‌تواند به افزایش ارزش افزوده فعالیت‌های کشاورزی و ایجاد فرصت‌های شغلی کمک کند.

زنگ خطر برای زبان و میراث ناملموس

جوشقان در کنار ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی، با کاهش استفاده از گویش بومی و کم‌رنگ شدن برخی سنت‌ها روبه‌روست؛ موضوعی که از مهم‌ترین نگرانی‌های مرتبط با میراث ناملموس این روستا به شمار می‌رود.

زبان بومی مردم روستا ترکی است و گویش محلی آن ویژگی‌های خاص خود را دارد و با افزایش مهاجرت به شهرها، به‌ویژه تهران، و گسترش کاربرد زبان فارسی در ارتباطات روزمره، انتقال طبیعی زبان و برخی آداب‌ورسوم از نسل‌های پیشین به نسل جدید با چالش روبه‌رو شده است.

این روند می‌تواند در بلندمدت به کاهش واژگان بومی، فراموشی روایت‌های شفاهی، تضعیف موسیقی محلی و کم‌رنگ شدن آیین‌ها و سنت‌های فولکلوریک منجر شود.

ثبت واژگان و اصطلاحات محلی، ضبط روایت‌های سالمندان، مستندسازی موسیقی آشیقی، گردآوری اشعار و قصه‌های بومی و برگزاری برنامه‌های فرهنگی با مشارکت جوانان، از اقداماتی است که می‌تواند در حفظ این میراث مؤثر باشد.

توسعه پایدار، حلقه اتصال میراث و آینده

جوشقان ساوه مجموعه‌ای از ظرفیت‌های تاریخی، طبیعی، فرهنگی، ورزشی و اقتصادی را در خود جای داده است؛ ظرفیت‌هایی که در صورت پیوند خوردن با برنامه‌ریزی محلی می‌توانند زمینه‌ساز توسعه متوازن روستا باشند.

تقویت گردشگری فرهنگی و طبیعی، حمایت از کشاورزی، معرفی مفاخر، مستندسازی تاریخ شفاهی و حفاظت از زبان و آیین‌های بومی، از محورهایی است که می‌تواند در برنامه توسعه آینده این منطقه مورد توجه قرار بگیرد.

در این مسیر، مشارکت مردم، نهادهای محلی، فعالان فرهنگی، خیران و دستگاه‌های مسئول اهمیت اساسی دارد؛ چراکه حفظ هویت روستا و ایجاد فرصت‌های پایدار اقتصادی، ۲ هدف جدا از یکدیگر نیستند.

جوشقان با برخورداری از طبیعت مزلقان‌چای، پیشینه علمی و مذهبی، هنرمندان نام‌آور و میراث زبانی و اجتماعی ارزشمند، ظرفیت آن را دارد که فراتر از یک مقصد محلی، به نمونه‌ای از پیوند حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه پایدار روستایی در استان مرکزی تبدیل شود./ ایرنا