میراث قاجاری سیستان زیر فشار فرسایش؛ عمارت بزی خالصی چشم‌انتظار مرمت است

در این میان، عمارت «بزی خالصی» به‌عنوان یکی از نمونه‌های سازگاری سازه با اقلیم کویری، شاهدی روشن بر تفکر گذشتگان در بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های طبیعی پیرامون است؛ پایداری چنین ساختارهایی در سکوت بیابان، یادآور این واقعیت است که حراست از یادگارهای پیشین تنها اقدامی حفاظتی و عمرانی نیست بلکه پاسداری فعالانه از اسناد هویتی و سرمایه‌های تمدنی خطه شرق کشور محسوب می‌شود؛ میراثی که ابعاد گوناگون آن نیازمند بازخوانی کارشناسی و نگاه حمایتی متولیان امر است.

شاهکاری بر بستر هویت و معماری کهن نیمروز

عمارت بزی خالصی در ۱۵ کیلومتری شمال شرق شهرستان نیمروز و در بخش شرقی روستای «بزی خالصی» واقع است که ساخت آن به اواخر دوره قاجار بازمی‌گردد و توسط «حاجی بزی خالصی» از بزرگان و معتمدان نام‌آشنای این منطقه بنا نهاده شده است.

به گفته رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان نیمروز، این اثر ارزشمند بازتابی از نشانه‌های معماری اصیل نیمروز است که اگرچه در گذر زمان و زیر فشار فرسایش‌های طبیعی قرار گرفته اما همچنان از ظرفیت‌های بالایی برای تبدیل شدن به یکی از محورهای شناخت تاریخ اجتماعی و فرهنگی منطقه برخوردار است.
مرتضی برزگرمقدم با بیان اینکه این عمارت لایه‌هایی از هویت محلی و الگوهای زیست‌بومی منطقه را با خود به‌همراه دارد، افزود: در میان بافت تاریخی و کهن شهرستان نیمروز، عمارت بزی خالصی همچون سندی پویا و گویا از گذشته‌ای پرفراز و نشیب استوار ایستاده و بخش جدایی‌ناپذیر و معتبری از حافظه تاریخی این دیار کهن قلمداد می‌شود.

هندسه سازگار با زیست‌بوم؛ هنر بهره‌گیری از خشت و «کولک»

رییس اداره میراث فرهنگی نیمروز با اشاره به ویژگی‌های فنی و ساختاری این بنا تصریح کرد: تمام اتاق‌های این عمارت با طاق چهاروجهی ویژه سبک سیستانی اجرا شده و در مرکز پوشش طاق‌ها، بادگیرهای سنتی و بومی موسوم به «کولک» تعبیه شده که جریان مطبوع باد را به فضاهای داخلی هدایت می‌کرده است.
برزگرمقدم اضافه کرد: در اقلیمی که مؤلفه‌های محیطی، مسائل معیشتی و شیوه‌های زیستی همواره بر شاکله اصلی معماری تاثیرگذار بوده‌اند، این اثر جلوه‌ای از هوشمندی و درایت معماران محلی در انطباق با طبیعت است به‌طوری‌که به‌کارگیری مصالح بومی، تناسب هندسی فضا با نیازهای روزمره و پاسخگویی دقیق به کارکردهای خانوادگی و اجتماعی، اهمیت واکاوی علمی این مجموعه را دوچندان می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: در سازه‌های سنتی نواحی گرم و خشک، اصل پایه‌ای بر سادگی، بیشترین بهره‌وری و پایداری در برابر تنش‌های آب‌وهوایی استوار بوده و بر همین مبنا در ساخت عمارت بزی خالصی از خشت، گل، چوب و عناصری محدود از تزیینات بهره گرفته شده است تا علاوه بر کاستن از هزینه‌های ایجاد بنا، ساختار فیزیکی با خشونت محیط سازگار شود؛ دانشی عملی که نشان می‌دهد پیشینیان چگونه بدون اتکا به تجهیزات امروزی، سرپناه‌هایی خنک و همگام با اقلیم خلق کرده‌اند.

فراتر از خشت و گل؛ عمارتی برای هویت بومی و پژوهش
وی با اشاره به ارزش‌های این بنا، تصریح کرد: بهای تاریخی عمارت بزی خالصی فقط به قدمت آن محدود نمی‌شود بلکه این سازه راوی زنده مناسبات درونی جامعه نیمروز است؛ کالبدی که الگوهای سکونتی و تعاملات اجتماعی گذشتگان را روایت می‌کند چراکه هر دیوار و تالار این خانه نمایانگر برهه‌ای از زیست تاریخی و آیین‌های خانوادگی است.
برزگرمقدم درباره جایگاه اجتماعی این بنا، اظهار داشت: این قبیل میراث فرهنگی در ذهن مردمان بومی نقشی فراتر از یک سرپناه یا ملک شخصی دارند و به نمادهایی استوار از تداوم حیات جمعی تبدیل می‌شوند که نسل‌های جدید از طریق آن می‌توانند اصالت پیشینیان خود را بشناسند.

رییس میراث فرهنگی شهرستان نیمروز تاکید کرد: حفاظت از چنین عمارتی فقط یک فعالیت ساختمانی نیست بلکه اقدامی ضروری در زمینه پایداری هویت بومی تلقی می‌شود زیرا با تخریب آن، امکان دریافت بخش مهمی از تاریخ اجتماعی از بین خواهد رفت.
وی با اشاره به الگوهای پایداری معماری بیان کرد: شرایط جوی حاکم بر نیمروز به‌ویژه خشکی هوا و گرمای طاقت‌فرسا، به‌طور مستقیم بر چینش بازشوها، ضخامت جداره‌های خشتی و ساماندهی اتاق‌ها تاثیر گذاشته تا تعادل دمایی اتاق‌ها حفظ شود؛ منطقی اقلیمی که این عمارت را به کارگاهی برای پژوهش‌ درباره سبک‌های معماری همساز با محیط زیست بدل ساخته است.

لزوم تغییر رویکرد حفاظتی و بازآفرینی کاربری‌ بنا

رییس اداره میراث فرهنگی نیمروز با اشاره به مخاطره‌های پیش‌روی این اثر ارزشمند خاطرنشان کرد: این بنا با چالش‌ها و تهدیدهایی نظیر هوازدگی و فرسایش محیطی و محدودیت‌های اعتباری مواجه است.
وی با اشاره به اقداماتی که تاکنون برای مرمت و حفاظت از این بنا انجام شده است، افزود: پیشبرد عملیات مرمت اضطراری و تعیین کاربری های متناسب با این عمارت، ضروری است.

تغییر الگوهای سکونت در دهه‌های اخیر سبب شده است تا برخی از بناهای تاریخی که الگوی معماری سنتی هستند به حاشیه رانده شوند؛ خروج این بناها از جریان روزمره زندگی، زمینه‌ساز شکنندگی کالبدی و فراموشی تدریجی آنها می‌شود.

به گفته کارشناسان میراث فرهنگی، نگاهی به آخرین وضعیت عمارت «بزی خالصی» نشان می دهد که تکیه صرف بر روش‌های سنتی حفاظت فیزیکی، نمی‌تواند ضامن بقای چنین یادمان‌هایی باشد بلکه باید از طریق ایجاد کارکردهای متناسب با شرایط امروز مانند اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مراکز پژوهش اقلیمی و کانون‌های فعال فرهنگی و هنری این هدف را دنبال کرد.
 عمارت تاریخی حاجی بزی خالصی از شاخص‌ترین الگوهای معماری بومی در شمال استان سیستان و بلوچستان است؛ این بنا با طرحی مستطیل‌شکل با خشت و آجر احداث شده و دارای سه ایوان در جبهه‌های شمالی، شرقی و جنوبی (ایوان اصلی) است.

طاق‌های چهاروجهی اصیل سیستانی همراه با بادگیرهای کوچک بومی موسوم به «کولَک» بر فراز اتاق‌ها برای مهار گرمای کویری از بارزترین ویژگی‌های مهندسی سنتی این عمارت به‌شمار می‌روند؛ این اثر در سال ۱۳۹۳ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است./ ایرنا