طاعون در سیبری؛ از احتمال شیوع تا یک سوال مهم: آیا پای کرونای بعدی در میان است؟ / سازمان جهانی بهداشت نظر خود را داد

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  مرگ یک پژوهشگر ۲۸ ساله در یک مرکز تحقیقات طاعون در سیبری و قرار گرفتن افرادی که با او در تماس بوده‌اند تحت مراقبت پزشکی، نگرانی‌هایی درباره احتمال بازگشت طاعون ریوی ایجاد کرده است؛ بیماری‌ای که برخلاف تصور عمومی هنوز از بین نرفته و در صورت بروز نوع ریوی می‌تواند از انسان به انسان منتقل شود. اما سؤال مهم این است که آیا آنچه در سیبری رخ داده، می‌تواند به یک همه‌گیری جهانی شبیه کرونا تبدیل شود؟

ماجرا از ایرکوتسک در سیبری روسیه آغاز شد؛ جایی که یک زن ۲۸ ساله شاغل در یک مرکز تحقیقاتی مرتبط با طاعون جان خود را از دست داد. گزارش‌های اولیه از ابتلای او به نوعی ذات‌الریه با منشأ نامشخص خبر می‌دادند و همین موضوع، با توجه به محل کار او، توجه رسانه‌ها و افکار عمومی را به احتمال تماس با عامل بیماری طاعون جلب کرد.

با این حال، تاکنون ابتلای این زن به طاعون به‌طور رسمی تأیید نشده است. مقام‌های روسیه اعلام کرده‌اند بررسی‌ها ارتباط مرگ او با عوامل بیماری‌زای موجود در مرکز تحقیقاتی را نشان نداده است. بنابراین، در شرایط فعلی نمی‌توان صرفاً بر اساس محل کار او نتیجه گرفت که مرگ این پژوهشگر ناشی از طاعون ریوی بوده است.

با وجود این، حساسیت مقام‌های بهداشتی قابل درک است. وقتی فردی در یک مرکز تخصصی مرتبط با بیماری‌های خطرناک دچار ذات‌الریه شدید و مرگبار می‌شود، نخستین اقدام، شناسایی و مراقبت از افرادی است که ممکن است در معرض عامل بیماری‌زا قرار گرفته باشند.

گزارش‌ها از تحت نظر قرار گرفتن حدود ۲۰۰ نفر از افراد در تماس با این پژوهشگر حکایت دارد و برخی مراکز درمانی نیز برای مدتی اقدامات احتیاطی و قرنطینه‌ای انجام داده‌اند.

سازمان جهانی بهداشت نیز تاکنون ابتلای این پژوهشگر به طاعون را تأیید نکرده است. بر اساس آخرین اظهارات این سازمان، همه افرادی که با فرد فوت‌شده تماس داشته‌اند شناسایی و تحت نظر قرار گرفته‌اند و تاکنون هیچ‌کدام علائم بیماری نشان نداده‌اند.

WHO در ارزیابی اولیه خود، خطر را برای منطقه ایرکوتسک «متوسط تا پایین»، برای کل روسیه «پایین» و برای منطقه اروپا «بسیار پایین» ارزیابی کرده است. این ارزیابی به معنای بی‌اهمیت بودن بیماری نیست، بلکه نشان می‌دهد شواهد فعلی از یک انتقال گسترده و کنترل‌نشده حکایت نمی‌کنند.

طاعون هنوز وجود دارد؟

طاعون بیماری جدیدی نیست و عامل آن باکتری‌ای به نام Yersinia pestis است؛ همان بیماری‌ای که در تاریخ با عنوان «مرگ سیاه» شناخته می‌شود و در قرون وسطی میلیون‌ها نفر را در اروپا کشت.

اما تصویری که از طاعون در ذهن بسیاری از مردم باقی مانده، با وضعیت امروز تفاوت زیادی دارد. طاعون در حال حاضر بیماری قابل درمان است و آنتی‌بیوتیک‌ها، اگر در مراحل اولیه بیماری تجویز شوند، می‌توانند از پیشرفت آن و مرگ بیمار جلوگیری کنند.

سازمان جهانی بهداشت طاعون را به سه شکل اصلی تقسیم می‌کند: طاعون غده‌ای، طاعون خونی یا سپتی‌سمیک و طاعون ریوی. نوع ریوی از نظر انتقال بین انسان‌ها اهمیت بیشتری دارد و می‌تواند در صورت شناسایی نشدن، موجب شیوع‌های جدی شود.

چرا طاعون ریوی خطرناک‌تر است؟

در طاعون غده‌ای، باکتری معمولاً از طریق کک آلوده منتقل می‌شود و غدد لنفاوی بیمار متورم و دردناک می‌شوند. اما در نوع ریوی، ریه‌ها درگیر می‌شوند و وضعیت بیمار می‌تواند بسیار سریع وخیم شود.

این نوع طاعون می‌تواند از فرد بیمار به فرد دیگر منتقل شود؛ عمدتاً از طریق قطرات تنفسی و در تماس نزدیک با فرد آلوده. به همین دلیل است که در صورت شناسایی یک بیمار مشکوک، جداسازی او و بررسی افرادی که با وی تماس نزدیک داشته‌اند اهمیت زیادی دارد.

دوره نهفتگی طاعون ریوی می‌تواند بسیار کوتاه باشد و در برخی موارد علائم تنها حدود ۲۴ ساعت پس از عفونت ظاهر شوند. سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد که نوع ریوی در صورت درمان نشدن می‌تواند در مدت بسیار کوتاهی مرگبار شود؛ در مقابل، شروع سریع درمان آنتی‌بیوتیکی می‌تواند جان بیمار را نجات دهد.

علائم معمول می‌تواند شامل تب، لرز، ضعف شدید، سردرد، تنگی نفس، درد قفسه سینه و سرفه باشد و در موارد شدید، بیمار به سرعت دچار نارسایی تنفسی و عوارض جدی می‌شود.

آیا طاعون سیبری می‌تواند «کرونای بعدی» باشد؟

این همان سؤالی است که بیش از همه باعث نگرانی مردم شده است.

پاسخ بر اساس اطلاعات موجود، فعلاً منفی است؛ نه به این معنا که طاعون ریوی نمی‌تواند باعث همه‌گیری شود، بلکه به این معنا که در پرونده سیبری تاکنون شواهدی از چنین وضعیتی دیده نشده است.

اتفاقاً سازمان جهانی بهداشت تأکید دارد که طاعون ریوی در صورت وقوع و نبود کنترل مناسب، ظرفیت ایجاد شیوع‌های جدی را دارد. اما ارزیابی فعلی WHO درباره حادثه ایرکوتسک، خطر بسیار گسترده‌ای را نشان نمی‌دهد. تاکنون هیچ‌یک از تماس‌های شناسایی‌شده علائم بیماری را نشان نداده‌اند و انتقال گسترده در جامعه نیز گزارش نشده است.

از سوی دیگر، طاعون ریوی با کرونا تفاوت‌های مهمی دارد. عامل آن یک باکتری است، نه ویروس؛ برای آن درمان آنتی‌بیوتیکی مؤثر وجود دارد و در صورت شناسایی سریع بیمار، می‌توان با جداسازی او، ردیابی تماس‌ها و درمان افراد در معرض خطر، زنجیره انتقال را کنترل کرد.

این تفاوت‌ها به این معنا نیست که طاعون ریوی بیماری کم‌خطری است؛ برعکس، نوع ریوی آن می‌تواند بسیار سریع و مرگبار باشد. اما «خطرناک بودن یک بیماری» با «توانایی آن برای تبدیل شدن به یک همه‌گیری جهانی» یکسان نیست.

چرا حدود ۲۰۰ نفر تحت نظر قرار گرفتند؟

این اقدام لزوماً به معنای شیوع بیماری نیست.

در بیماری‌ای مانند طاعون ریوی، به دلیل سرعت بالای پیشرفت بیماری، مقام‌های بهداشتی نمی‌توانند منتظر بمانند تا افراد تماس‌یافته بیمار شوند و سپس اقدام کنند. بنابراین، افراد در معرض تماس شناسایی و برای مدتی تحت مراقبت قرار می‌گیرند.

WHO نیز توصیه می‌کند افرادی که تماس نزدیک با بیمار مبتلا به طاعون ریوی داشته‌اند، تحت پایش قرار بگیرند و در صورت لزوم برای پیشگیری، داروی آنتی‌بیوتیکی دریافت کنند. بیماران مبتلا نیز باید از دیگران جدا شوند.

در ماجرای سیبری نیز همین منطق باعث شده است مقام‌های روسیه با احتیاط عمل کنند؛ زیرا اگر عامل بیماری واقعاً طاعون ریوی باشد، تشخیص زودهنگام تماس‌ها اهمیت زیادی دارد.

آیا مردم روسیه یا سایر کشورها در خطر هستند؟

بر اساس ارزیابی فعلی سازمان جهانی بهداشت، خطر برای کل روسیه پایین و برای منطقه اروپایی این سازمان بسیار پایین است. بنابراین، در شرایط فعلی هیچ مبنای علمی برای ایجاد نگرانی عمومی درباره یک همه‌گیری جهانی وجود ندارد.

البته این ارزیابی می‌تواند با اطلاعات جدید تغییر کند. مهم‌ترین موضوعی که متخصصان بهداشت عمومی دنبال می‌کنند این است که آیا در میان افراد در تماس با پژوهشگر فوت‌شده، موارد جدیدی از بیماری ایجاد می‌شود یا خیر.

اگر افراد تحت نظر بدون علامت باقی بمانند و آزمایش‌ها نیز ارتباطی با Yersinia pestis نشان ندهند، احتمال یک حادثه گسترده کمتر خواهد شد.

آیا واکسن طاعون وجود دارد؟

برای طاعون واکسن‌هایی وجود داشته یا در برخی کشورها توسعه یافته‌اند، اما سازمان جهانی بهداشت واکسیناسیون عمومی مردم را توصیه نمی‌کند. تمرکز اصلی بر شناسایی سریع بیماران، درمان با آنتی‌بیوتیک، جداسازی موارد ریوی و مراقبت از افراد در تماس با بیمار است.

افرادی که به دلیل شغل خود در معرض خطر بیشتری قرار دارند، مانند برخی کارکنان آزمایشگاه‌ها و کادرهای درمانی، ممکن است در شرایط خاص نیازمند اقدامات پیشگیرانه بیشتری باشند.

آنچه فعلا می‌دانیم

در حال حاضر، مهم‌ترین نکته این است که مرگ پژوهشگر ۲۸ ساله در سیبری هنوز به‌طور رسمی به طاعون ریوی نسبت داده نشده است. احتمال تماس آزمایشگاهی و گزارش‌های مربوط به آن در حال بررسی است، اما این گزارش‌ها به‌تنهایی اثبات‌کننده ابتلا یا انتشار بیماری نیستند.

از سوی دیگر، سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده تمام تماس‌های شناخته‌شده تحت نظر هستند و تاکنون علائمی در میان آنها مشاهده نشده است. ارزیابی اولیه این سازمان نیز خطر را برای ایرکوتسک متوسط تا پایین، برای روسیه پایین و برای منطقه اروپا بسیار پایین اعلام کرده است.

بنابراین، طاعون ریوی بیماری‌ای است که باید جدی گرفته شود، اما آنچه تاکنون در سیبری دیده شده، نشانه‌ای از تکرار سناریوی کرونا و آغاز یک همه‌گیری جهانی نیست.

در این ماجرا، شاید مهم‌ترین نکته نه «بازگشت مرگ سیاه»، بلکه اهمیت واکنش سریع نظام سلامت باشد؛ بیماری‌ای که اگر از نوع ریوی باشد می‌تواند در مدت کوتاهی مرگبار شود، اما اگر به‌موقع شناسایی و درمان شود، برخلاف بسیاری از ویروس‌های تنفسی، ابزار مؤثر و شناخته‌شده‌ای برای مقابله با آن وجود دارد.