تالابی که در گرمای ۶۰ درجه هنوز زنده است؛ راز ماندگاری هیرم چیست؟

به گزارش خبرگزاری رکنا، در بخش‌هایی از جنوب فارس که گرمای هوا و خشکی اقلیم، هر پهنه آبی را به یک سرمایه طبیعی ارزشمند تبدیل کرده است، تالاب هیرم همچنان نشانه‌ای از پایداری طبیعت در برابر خشکسالی است؛ پهنه‌ای که در سال‌های مختلف میزان آبگیری آن تغییر می‌کند، اما وجود یک چشمه دائمی سبب شده است بخشی از آن حتی در دوره‌های کم‌آبی نیز رطوبت خود را حفظ کند.

هیرم فقط یک پهنه آبی نیست؛ این تالاب در مسیر مهاجرت پرندگان قرار دارد و در کنار نقش زیستگاهی خود، برای تعدیل شرایط اقلیمی، کاهش آثار سیلاب و تغذیه منابع آب زیرزمینی پیرامون نیز اهمیت دارد.

با این حال، تداوم این وضعیت به مدیریت منابع آب، کنترل گونه‌های مهاجم، تعیین حریم و بستر تالاب و ساماندهی فعالیت‌های انسانی پیرامون آن وابسته است.

هیرم، تالابی چهار هزار هکتاری با آبگیری متفاوت در سال‌های مختلف

یک کنشگر حوزه حفاظت مشارکتی محیط زیست در گفت‌وگو با ایرنا، در تشریح وضعیت فعلی تالاب هیرم اظهار کرد: هیرم یک تالاب نسبتا کوچک در استان فارس است که آب آن شیرین و گاهی لب‌شور است و بر اساس آخرین مطالعات، وسعت آن حدود چهار هزار هکتار برآورد شده است.

محمدجواد سیاح‌پور افزود: البته بخش آبگیری تالاب در سال‌های مختلف متفاوت است و نمی‌توان گفت تمام این وسعت در یک زمان زیر آب قرار داشته است؛ حتی در بررسی نقشه‌های هوایی نیز مشخص نیست که در چه سالی تمام این چهار هزار هکتار آبگیری شده است.

وی ادامه داد: بخش شرقی تالاب که چشمه در آن قرار دارد، معمولا آب بیشتری دارد و عمیق‌تر است، اما لکه‌هایی در بخش مقابل تالاب نیز وجود دارد که به تناوب آبگیری می‌شوند.

سیاح‌پور گفت: بخشی از این تالاب نیز در محدوده روستای هود قرار گرفته است که گاهی در برخی منابع به عنوان یک تالاب مستقل معرفی شده، در حالی که تالاب هود مستقل نیست و بخشی از بستر هیرم محسوب می‌شود.

این فعال محیط زیست اضافه کرد: هیرم اکنون در محدوده جغرافیایی شهرستان اوز قرار دارد و با توجه به تقسیمات جدید، حفاظت از آن با همکاری مجموعه محیط زیست این شهرستان و همچنین محیط زیست شهرستان خنج انجام می‌شود.

آب هیرم، چشمه‌ای که نبض تالاب را حفظ کرده است

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های هیرم، وجود چشمه‌ای دائمی است که در کنار سایر منابع، نقش مهمی در حفظ رطوبت و تداوم حیات تالاب دارد.

سیاح‌پور نیز با اشاره به اهمیت وجود چنین پهنه آبی در جنوب فارس گفت: اهمیت تالابی مانند هیرم در منطقه‌ای خشک، به شرایط اقلیمی آن بازمی‌گردد؛ جایی که دمای هوا در تابستان می‌تواند تا ۶۰ درجه افزایش یابد و زمستان کوتاهی دارد.

وی اظهار کرد: وجود یک پهنه آبی در چنین شرایطی می‌تواند به تعدیل اقلیم منطقه کمک کند و از شدت گرما بکاهد و از سوی دیگر، وجود آب برای حفظ تنوع زیستی و جوامع جانوری و گیاهی اهمیت زیادی دارد.

هیرم، ایستگاهی برای پرندگان مهاجر

سیاح‌پور با بیان اینکه یکی از گروه‌های جانوری وابسته به چنین پهنه‌هایی، پرندگان هستند، گفت: پرندگان مهاجر هر سال از مسیر ایران عبور می‌کنند و در چنین شرایطی وجود تالابی مانند هیرم که دست‌کم بخشی از سال آب دارد، یک فرصت مهم برای این پرندگان است.

وی ادامه داد: پرندگانی که در مسیر کریدور مهاجرتی جنوب ایران و در ادامه مسیر خلیج فارس حرکت می‌کنند، به چنین زیستگاه‌هایی نیاز دارند و هیرم می‌تواند یکی از ایستگاه‌های این مسیر باشد.

این فعال محیط زیست افزود: در نزدیکی هیرم نیز تالاب دیگری به نام تالاب هرم و کاریان وجود دارد که در برخی سال‌ها جمعیت زیادی از پرندگان را در زمستان در خود جای می‌دهد و میان این دو تالاب نیز تبادل پرندگان اتفاق می‌افتد.

سیاح‌پور بیان کرد: در برخی بازدیدها مشاهده شده است که حدود ۱۰ هزار قطعه پرنده در یک روز در یکی از این دو تالاب حضور داشته‌اند و چند روز بعد بخش قابل توجهی از همان جمعیت در تالاب دیگر مشاهده شده است.

وی گفت: آماری که در این زمینه ارائه می‌شود، آمار رسمی نیست، بلکه بر اساس پایش‌های سالانه انجمن از سال ۱۴۰۱ تاکنون به دست آمده است؛ در این پایش‌ها فلامینگو بیشترین جمعیت را داشته و پس از آن خانواده اردک‌ها از جمله خوتکا و اردک سرسبز مشاهده شده‌اند.

این فعال محیط زیست اضافه کرد: خانواده کاکایی‌ها، چوب‌چرانک، خوتکا و پلیکان نیز در این تالاب مشاهده شده‌اند، هرچند تعداد پلیکان‌ها محدود بوده است؛ همچنین حواصیل‌ها و خانواده ایگرگ‌ها نیز در هیرم حضور دارند.

تالابی که برای زنجیره حیات جنوب فارس اهمیت دارد

سیاح‌پور درباره اهمیت آبگیری تالاب گفت: یکی از ویژگی‌های هیرم این است که بخشی از آب خود را تا پایان سال حفظ می‌کند و از این منظر می‌توان آن را تالابی با ماندگاری آب دانست.

وی افزود: وجود ماهی در تالاب نیز به معنای وجود یک منبع غذایی برای زنجیره جانوری است و همین موضوع اهمیت تالاب را برای تنوع زیستی افزایش می‌دهد.

این کنشگر حوزه حفاظت مشارکتی محیط زیست اظهار کرد: اگر از منظر زیست‌بومی نگاه کنیم، هیرم در یک منطقه خشک و گرم، خدمات مهمی به زنجیره تنوع زیستی و کریدور پرندگان ایران و غرب آسیا ارائه می‌دهد.

سیاح پور ادامه داد: از منظر انسانی نیز قرار گرفتن تالاب در نزدیکی سکونتگاه‌ها اهمیت دارد. این در حالیست که یک پهنه آبی در کنار سکونتگاه‌ها می‌تواند مانند یک بند آبخیز عمل کند، بخشی از سیلاب را در خود نگه دارد و به دلیل ظرفیت جذب خاک تالاب، از رسیدن بخشی از سیلاب به سکونتگاه‌ها جلوگیری کند.

وی گفت: تالاب همچنین می‌تواند به تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی کمک کند؛ بنابراین اگر هیرم برای چند سال آبگیری نشود، احتمال شکل‌گیری گردوغبار برای جوامع پیرامونی، از جمله روستاهای اطراف و شهر کوره و همچنین شهرهایی مانند اوز و خنج افزایش می‌یابد.

سیاح‌پور افزود: در صورت تداوم خشکسالی و تشدید شرایط، حتی احتمال بروز پدیده‌هایی مانند فرونشست نیز وجود دارد.

ماهی تیلاپیا؛ مهمان ناخوانده‌ای که به تهدید تبدیل شده است

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها درباره آینده تالاب هیرم، گسترش گونه غیربومی و مهاجم تیلاپیاست؛ گونه‌ای که مشخص نیست چه زمانی و از سوی چه فرد یا نهادی وارد تالاب شده است.

سیاح‌پور گفت: یکی از مهم‌ترین تهدیدهای هیرم، گسترش گونه غیربومی تیلاپیا در این تالاب است و مشخص نیست این ماهی چه زمانی و توسط چه فرد یا نهادی وارد تالاب شده است.

وی افزود: تیلاپیا یک گونه غیربومی و به‌شدت مهاجم است که توان تولیدمثل بالایی دارد و از سازگاری زیادی با شرایط مختلف آب و دما برخوردار است.

این فعال محیط زیست ادامه داد: این ویژگی باعث می‌شود تیلاپیا بتواند در شرایط مختلف به گونه غالب تبدیل شود و حتی با مصرف منابع غذایی سایر گونه‌ها، شرایط را برای تثبیت و بقای گونه‌های بومی دشوار کند.

مقابله با گونه تیلاپیا کار آسانی نیست

سیاح‌پور در پاسخ به پرسشی درباره مدت حضور تیلاپیا در تالاب هیرم گفت: بر اساس اطلاعات موجود، این گونه دست‌کم حدود ۱۲ تا ۱۳ سال و شاید نزدیک به ۱۵ سال است که در تالاب وجود دارد، هرچند آمار دقیقی در این زمینه در اختیار نداریم.

وی افزود: مشخص نیست این گونه چگونه وارد تالاب شده و حتی مردم محلی نیز اطلاعات دقیقی درباره منشاء ورود آن ندارند.

سیاح‌پور بیان کرد: مقابله با تیلاپیا کار ساده‌ای نیست و روش‌های مختلفی برای کنترل آن وجود دارد، اما برخی روش‌ها الزاما موفق نیستند و حتی ممکن است به سایر آبزیان آسیب بزنند.

وی گفت: برای نمونه، استفاده از برق با شدت بالا می‌تواند همه آبزیان تالاب را از بین ببرد و پس از آن گونه‌های بومی دوباره معرفی شوند که چنین روشی از نظر زیست‌محیطی می‌تواند خطرناک باشد.

وی افزود: در حال حاضر اقدام عملی مشخصی برای حذف این گونه انجام نشده، اما اداره کل حفاظت محیط زیست در حال مطالعه موضوع با همکاری دانشگاه است.

جاده‌ای که از بستر تالاب عبور کرده است

در کنار گونه مهاجم، جاده‌کشی در بستر هیرم نیز از دیگر چالش‌های جدی این تالاب است، مسیری که بنا بر اظهارات مطرح‌شده، از بستر تالاب عبور کرده و در سال‌های گذشته برای ایجاد دسترسی میان روستاها ایجاد شده است.

این فعال محیط زیست بیان کرد: در چند نقطه از تالاب جاده‌کشی انجام شده و این مسیر با استفاده از منابع مردم، خیرین و اهالی برای ایجاد دسترسی بهتر به روستاها ایجاد شده است.

سیاح پور ادامه داد: این جاده دقیقا از وسط و بستر تالاب عبور می‌کند و حتی در برخی نقاط که مسیر اولیه پیچ‌های زیادی داشته، بعد از چند سال جاده دیگری در کنار آن ایجاد شده است.

وی طول این مسیر را حدود هشت تا ده کیلومتر عنوان کرد و گفت: این جاده از شهر کوره به سمت روستای هیرم کشیده شده و از وسط تالاب عبور می‌کند.

به گفته این کنشگر حوزه حفاظت مشارکتی محیط زیست، هنگام احداث این جاده، مجوزهای لازم از محیط زیست، سازمان آب یا وزارت نیرو برای مشخص شدن وضعیت بستر و حریم تالاب اخذ نشده است.

توسعه کشاورزی، تهدیدی برای چشمه دائمی هیرم

سیاح‌پور با اشاره به وضعیت کشاورزی در اطراف تالاب گفت: خوشبختانه در اطراف هیرم وسعت کشاورزی بسیار زیاد نیست، اما این موضوع به معنای منتفی بودن احتمال گسترش کشاورزی در آینده نیست.

وی اظهار کرد: اگر کشاورزی توسعه پیدا کند، افزایش برداشت از منابع آب زیرزمینی می‌تواند چشمه دائمی هیرم را نیز تهدید کند، چشمه‌ای که در حال حاضر مهم‌ترین عامل حفظ بخشی از رطوبت تالاب در دوره‌های خشکسالی است.

این فعال محیط زیست تاکید کرد: هیرم در سال‌های گذشته حتی خشکسالی کامل را تجربه کرده است، اما وجود همین چشمه دائمی باعث شده بود مقدار اندکی رطوبت در گوشه‌ای از تالاب باقی بماند.

شکار، تهدید دیگری برای پرندگان هیرم

سیاح‌پور شکار و صید را نیز یکی دیگر از تهدیدهای تالاب دانست و گفت: با توجه به حضور پرندگان مهاجر در هیرم، شکار یکی از تهدیدهای جدی برای این تالاب است.

وی افزود: بر اساس اطلاعاتی که از اهالی منطقه وجود دارد، شکارچیان در تالاب تردد دارند و بخشی از این مسئله نیز به شرایط اجتماعی و تعداد سلاح‌های موجود در منطقه مربوط می‌شود.

سیاح‌پور تاکید کرد: آماری که درباره تعداد سلاح‌ها مطرح می‌شود، افزون بر صدور ۵۰ هزار مجوز اسلحه است اما این اطلاعات رسمی نیست و بر اساس گفته‌های محلی بیان شده است.

وی همچنین نبود ساختار منسجم نهادهای مدنی محلی را یکی از مشکلات حفاظت از هیرم دانست و گفت: در جنوب فارس تشکل و ساختار نهاد مدنی محلی قدرتمندی که مطالبه‌گر مسائل تالاب باشد، وجود ندارد.

وی افزود: البته افرادی هستند که به صورت انفرادی برای تالاب تلاش می‌کنند، اما اگر تاکنون صدای هیرم به اندازه کافی شنیده نشده است، یکی از دلایل آن می‌تواند ضعف مطالبه‌گری اجتماعی باشد.

کنشگر حوزه حفاظت مشارکتی محیط زیست اظهار کرد: مطالعاتی که اکنون در زمینه گونه‌های مهاجم، اطلاعات پایه و تعیین حریم و بستر تالاب در حال انجام است، می‌تواند ابزار قانونی لازم را برای حفاظت از شرایط فعلی هیرم فراهم کند.

حریم و بستر تالاب هیرم باید مشخص شود

رئیس اداره حفاظت از تالاب های اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس در گفت و گو با ایرنا اظهار کرد: تالاب هیرم همچنان آب دارد و بخشی از این آب به واسطه همان چشمه دائمی تامین می‌شود که در واقع ورودی آب به تالاب محسوب می‌شود.

حسن طباطبایی افزود: همین چشمه باعث شده است حتی در دوره‌هایی که میزان آب تالاب کاهش پیدا می‌کند، بخشی از بستر آن رطوبت خود را حفظ کند.

وی بیان کرد: هدف این است که با استفاده از نتایج مطالعات، برای مقابله با گونه‌های مهاجمی مانند تیلاپیا در تالاب‌ها راهکار مناسب ارائه شود.

رئیس اداره حفاظت از تالاب های اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس درباره وضعیت حقوقی بستر و حریم تالاب هیرم اظهار کرد: هیرم از جمله تالاب‌هایی است که هنوز وزارت نیرو و شرکت آب منطقه‌ای، حریم و بستر آن را به صورت رسمی مطالعه و اعلام نکرده‌اند.

طباطبایی خاطرنشان کرد: بر اساس پیگیری‌های انجام‌شده و گفت‌وگو با همکاران در شرکت آب منطقه‌ای، مطالعه حریم در حال انجام است و امیدواریم هرچه سریع‌تر تعیین شود تا حد و حدود واقعی تالاب مشخص باشد.

وی با اشاره به جاده‌کشی‌های انجام‌شده در سال‌های گذشته گفت: این جاده‌ها در برخی نقاط باعث شده‌اند جریان‌های هیدرولوژیکی تالاب به نوعی تکه‌تکه شود و جریان آب آن به شکل طبیعی و مورد انتظار برقرار نباشد.

طباطبایی تاکید کرد: ابتدا باید حریم و بستر تالاب مطالعه شود تا ابزار قانونی لازم برای تصمیم‌گیری درباره جاده‌ها در اختیار باشد.

رئیس اداره حفاظت از تالاب های اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس ادامه داد: پس از مشخص شدن حریم و بستر، باید درباره وضعیت جاده‌ها تصمیم کارشناسی گرفته شود؛ اگر در جایی نیاز به ایجاد پل یا اصلاح مسیر وجود داشته باشد، می‌توان از دستگاه متولی مطالبه کرد تا اقدامات لازم بر اساس نظر کارشناسی انجام شود.

هشدار در خصوص تبدیل هیرم به کانون گردوغبار

به گفته طباطبایی با وجود مجموعه‌ای از تهدیدها، طباطبایی تاکید دارد که هیرم در شرایط فعلی هنوز به کانون گردوغبار تبدیل نشده است.

وی تاکید کرد: تالاب هیرم مانند بسیاری از تالاب‌های استان تحت تاثیر برداشت از منابع آب پیرامونی، کشاورزی و مسائل مشابه قرار دارد، اما با وجود همه این شرایط، وضعیت رطوبتی آن نسبت به بسیاری از تالاب‌های استان بهتر است و دست‌کم بستر رطوبتی خود را حفظ کرده است.

رئیس اداره حفاظت از تالاب های اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس در پایان خاطرنشان کرد: در شرایط فعلی نمی‌توان گفت تالاب هیرم به کانون گردوغبار تبدیل شده است، اما اگر مدیریت لازم انجام نشود و توسعه فعالیت‌ها در اطراف تالاب ادامه پیدا کند، آینده تالاب می‌تواند با خطر جدی مواجه شود و در نهایت به کانون گردوغبار تبدیل شود.

هیرم، فرصتی برای حفظ تنوع زیستی جنوب فارس

تالاب هیرم امروز در نقطه‌ای قرار گرفته است که از یک سو برخورداری از چشمه دائمی و حضور پرندگان مهاجر، آن را به یکی از پهنه‌های مهم زیست‌محیطی جنوب فارس تبدیل کرده و از سوی دیگر، تهدیدهایی مانند تیلاپیا، جاده‌کشی، برداشت آب، احتمال توسعه کشاورزی و شکار، آینده آن را تحت تاثیر قرار داده است.

آنچه از مجموع دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره هیرم به دست می‌آید، این است که حفاظت از این تالاب تنها به جلوگیری از خشک شدن یک پهنه آبی محدود نمی‌شود؛ حفظ مسیر مهاجرت پرندگان، تداوم زنجیره غذایی، کمک به تغذیه سفره‌های زیرزمینی، کاهش آثار سیلاب و جلوگیری از شکل‌گیری کانون‌های گردوغبار نیز به سرنوشت این تالاب گره خورده است.

اکنون تعیین دقیق حریم و بستر، تکمیل مطالعات پایه، شناسایی و مدیریت گونه‌های مهاجم، کنترل برداشت از منابع آب پیرامونی و ساماندهی فعالیت‌های انسانی در بستر و اطراف تالاب، از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند مسیر حفاظت از هیرم را روشن‌تر کند، تالابی که به گفته کارشناسان، هنوز زنده است و همین فرصت می‌تواند زمینه‌ای برای حفاظت موثرتر از آن باشد./ ایرنا