لباس هرمزگان نماد فرهنگ بومی و محلی/ میراثی که با مدرنیته کنار آمده است

به گزارش خبرگزاری رکنا،‌ در هرمزگان گاهی برای شناخت یک منطقه لازم نیست سراغ موزه‌ها یا کتاب‌های تاریخی رفت؛ کافی است در کوچه‌های شهرها و روستاهای ساحلی قدم زد و به پوشش مردم نگاه کرد.

رنگ و نقش لباس‌ها، شیوه بستن چادر، فرم شلوارها، برقع، روسری‌های تزئین‌شده و حتی نوع پارچه‌ای که برای دوخت انتخاب شده است، هرکدام بخشی از داستان مردمانی را روایت می‌کنند که زندگی‌شان قرن‌ها با دریا و مسیرهای تجاری خلیج فارس گره خورده است.

پوشاک سنتی در هر منطقه حاصل شرایط جغرافیایی، نوع معیشت، باورهای مذهبی، مناسبات اجتماعی و ارتباطات فرهنگی آن جامعه است، هرمزگان نیز به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی خود، در طول تاریخ با فرهنگ‌های مختلف ایرانی، عربی، هندی و بلوچ در ارتباط بوده است؛ ارتباطی که نشانه‌هایی از آن را می‌توان در برخی طرح‌ها، شیوه‌های تزئین و حتی فرم پوشاک مشاهده کرد.

با این حال، آنچه امروز با عنوان لباس بندری شناخته می‌شود، صرفاً مجموعه‌ای از تأثیرات بیرونی نیست، بلکه نتیجه سال‌ها آمیختگی و بازآفرینی این عناصر در بستر فرهنگ بومی هرمزگان است.

پوشش زنان در این استان نیز تنها به یک پیراهن محدود نمی‌شود؛ پیراهن، شلوار، چادر، روسری، برقع و زیورآلات در کنار یکدیگر مجموعه‌ای را شکل می‌دهند که در هر منطقه می‌تواند شکل و جزئیات متفاوتی داشته باشد. همین ویژگی، پوشاک هرمزگان را به یکی از شناخته‌شده‌ترین جلوه‌های فرهنگ بصری جنوب ایران تبدیل کرده است.

رنگی که با اقلیم جنوب کنار آمده است

آفتاب و گرمای طولانی جنوب، در شکل‌گیری پوشاک زنان هرمزگان بی‌تأثیر نبوده است. پارچه‌های سبک و نازک در پوشش روزمره کاربرد بیشتری دارند و رنگ‌های روشن و شاد نیز در بسیاری از لباس‌ها به چشم می‌خورد، آبی، بنفش، صورتی، سبز، قرمز، سرخابی، نارنجی و زرد، بخشی از طیف رنگی پوشاک سنتی زنان این منطقه را تشکیل می‌دهند.

پیراهن‌های زنان هرمزگان نیز در طول زمان شکل‌های متنوعی پیدا کرده‌اند؛ «کندوره»، «گون»، «اشکم»، «نشته»، «آستین فراخ»، «کلوش»، «عجمی»، «چینی»، «گشاد عربی» و «ساده شلالی» از جمله گونه‌های شناخته‌شده این پوشش هستند.

طول لباس، میزان گشادی، نوع یقه، فرم آستین و میزان تزئینات در شهرها و مناطق مختلف استان تفاوت دارد و همین تفاوت‌های ظریف، بخشی از تنوع پوشاک هرمزگانی را شکل داده است.

در میان این پیراهن‌ها، «کندوره» جایگاهی شناخته‌شده دارد، این پیراهن در مناطق مرکزی و بخش‌هایی از شمال‌غربی هرمزگان، از جمله بندرعباس، بندر خمیر، کنگ و بندرلنگه، مورد استفاده قرار داشته و به دلیل فرم نسبتاً اندامی و تزئینات ناحیه کمر، جلوه‌ای متفاوت دارد. در برخی نمونه‌ها، حاشیه‌های نواردوزی‌شده و تزئینات اطراف لباس، در کنار شلوار بندری، ترکیبی ایجاد می‌کند که به‌راحتی می‌توان آن را با پوشش جنوب ایران بازشناخت.

شلوار بندری؛ بوم هنر زنان جنوب

در میان اجزای پوشش زنان هرمزگان، شلوار بندری شاید بیش از هر بخش دیگری ظرفیت نمایش هنر دست را داشته باشد، این شلوار از مچ پا تا زانو نسبتاً تنگ و در بخش بالاتر گشاد است و فرم آن علاوه بر ایجاد آزادی حرکت، امکان تزئین گسترده دمپا را فراهم کرده است.

اما آنچه شلوار بندری را به یک عنصر هنری تبدیل کرده، رودوزی‌ها و نوارهای تزئینی آن است، از بادله و ودویی گرفته تا گلابتون، خوس و انواع نوارهای دستی، هرکدام بخشی از زبان تصویری پوشاک جنوب را شکل می‌دهند، تفاوت در شیوه تزئین دمپا نیز باعث شده شلوارهای مناطق مختلف استان، با وجود شباهت کلی، یکسان نباشند.

برای استفاده روزمره پارچه‌های سبک‌تر و ساده‌تر کاربرد دارند و در لباس‌های مجلسی، پارچه‌های فاخر و تزئینات پرکار جای آن‌ها را می‌گیرند، به همین دلیل، شلوار بندری را می‌توان هم یک پوشش کاربردی و هم یکی از مهم‌ترین بسترهای نمایش مهارت زنان در رودوزی سنتی دانست، هنرهایی مانند گلابتون‌دوزی، خوس‌دوزی و بادله‌دوزی همچنان در بخش‌هایی از پوشاک سنتی استان حضور دارند.

برقع؛ نشانه‌ای که ساحل را از درون خود روایت می‌کند

اگر بخشی از پوشاک هرمزگان را بتوان نشانه‌ای متمایز از پوشش دیگر مناطق ایران دانست، «برقع» یکی از نخستین نمونه‌هاست؛ پوششی که بر چهره قرار می‌گیرد و در کنار کارکرد حجابی، جنبه زیبایی و تزئینی نیز پیدا کرده است.

برقع در مناطق ساحلی هرمزگان، از جمله قشم، بندرلنگه، جاسک و بندرعباس، بیشتر شناخته شده است و شکل و رنگ آن نیز می‌تواند از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت باشد، در مقابل، در مناطقی مانند رودان، حاجی‌آباد و بستک حضور آن کمتر است. این پراکندگی نشان می‌دهد که پوشاک سنتی استان، حتی در محدوده جغرافیایی واحد، از الگوی کاملاً یکسانی پیروی نمی‌کند و به فرهنگ محلی هر ناحیه وابسته است.

برقع در واقع بخشی از همان مجموعه‌ای است که پوشش زن هرمزگانی را از یک لباس ساده فراتر می‌برد؛ مجموعه‌ای که در آن حجاب و زیبایی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، در کنار برقع، انواع روسری و سرپوش‌های سنتی نیز جایگاه ویژه‌ای دارند، «اورنی» یکی از این پوشش‌هاست؛ پارچه‌ای حریر و نسبتاً بلند که با نقش‌های گوناگون و گاه با پولک، گلابتون و نخ‌های طلایی و نقره‌ای تزئین می‌شود.

شیوه بستن اورنی نیز بخشی از فرهنگ پوشش منطقه است، پارچه دور سر و صورت پیچیده می‌شود و قسمتی از آن روی سینه رها می‌ماند که در اصطلاح محلی «کول» نامیده می‌شود، هماهنگی رنگ و نقش اورنی با پیراهن، سبب می‌شود سرپوش نیز مانند دیگر اجزای لباس، بخشی از ترکیب نهایی پوشش باشد، نه عنصری جدا از آن.

پوشاک سنتی هرمزگان در زندگی روزمره و مناسبت‌ها نیز یکسان نیست، لباس‌های ساده‌تر و سبک‌تر برای استفاده روزانه طراحی شده‌اند، اما در جشن‌ها، عروسی‌ها و آیین‌های خانوادگی، میزان تزئینات و ظرافت دوخت افزایش پیدا می‌کند.

لباس عروس در برخی مناطق همچنان رنگ‌وبوی سنتی خود را حفظ کرده و پارچه‌های فاخر و رودوزی‌های دستی در آن به کار می‌رود، لباس‌های سفید سنتی با تزئینات ویژه نیز در کنار دیگر نمونه‌ها جایگاه خود را حفظ کرده‌اند. برخی نمونه‌های پرکار به دلیل حجم بالای رودوزی و ساعت‌ها کار دستی، ارزش اقتصادی بالایی پیدا می‌کنند و همین مسئله نشان می‌دهد که در پوشاک سنتی، ارزش یک لباس تنها به پارچه و دوخت آن محدود نمی‌شود، بلکه مهارت و زمانی که برای تزئین آن صرف شده نیز بخشی از ارزش نهایی آن است.

پوشش مردان نیز روایت خود را دارند

پوشاک سنتی هرمزگان البته به زنان محدود نمی‌شود. مردان این منطقه نیز در گذشته پوشش متناسب با اقلیم، شغل و جایگاه اجتماعی خود داشته‌اند.

پیراهن‌های بلند، پوشش‌های ساده و سبک برای هوای گرم و لباس‌های ضخیم‌تر برای کار در فصل سرد، بخشی از پوشش مردان بندری بوده است، برای ناخداها، ملوانان و صیادان نیز لباس کار و مهمانی تفاوت داشت؛ پوششی ساده‌تر و کاربردی‌تر برای کار در دریا و لباسی تمیزتر و رسمی‌تر برای مهمانی، این تفاوت میان لباس کار و لباس مهمانی را می‌توان بازتابی از سبک زندگی مردمی دانست که دریا برای آنان تنها بخشی از چشم‌انداز طبیعی نبود، بلکه محل کار، معاش و ارتباط با جهان پیرامون به شمار می‌رفت.

میراثی که با مدرنیته کنار آمده است

یکی از ویژگی‌های مهم پوشاک هرمزگان، تداوم آن در زندگی امروز است. بسیاری از لباس‌های محلی در مناطق مختلف ایران به تدریج از استفاده روزمره خارج شده و بیشتر به عنوان لباس آیینی یا نمایشی مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما پوشاک بندری همچنان در جشن‌ها، عروسی‌ها و مناسبت‌های خانوادگی حضور دارد و در کنار آن، طراحان و تولیدکنندگان محلی نیز تلاش کرده‌اند عناصر سنتی را با نیازها و سلیقه امروز ترکیب کنند.

این روند باعث شده لباس‌های جدیدی شکل بگیرند که ریشه خود را در پوشش سنتی حفظ کرده‌اند، اما از نظر فرم، رنگ، ترکیب پارچه و کاربرد با زندگی امروز سازگارتر شده‌اند. چنین تلفیقی می‌تواند یکی از راه‌های ماندگاری لباس محلی باشد؛ زیرا حفظ میراث فرهنگی الزاماً به معنای منجمد کردن آن در شکل گذشته نیست، بلکه می‌تواند با بازآفرینی و استفاده دوباره، امکان ادامه حیات آن را فراهم کند.

رودوزی‌های سنتی هرمزگان تنها ارزش زیبایی‌شناختی ندارند؛ پشت هر نقش و دوخت، ساعت‌ها کار و مهارتی قرار دارد که نسل به نسل منتقل شده است، گلابتون‌دوزی، خوس‌دوزی، زری‌دوزی و دیگر شیوه‌های تزئین، بخشی از دانش بومی پوشاک جنوب را تشکیل می‌دهند و می‌توانند برای زنان و خانواده‌های فعال در این حوزه، زمینه درآمدزایی ایجاد کنند.

در سال‌های اخیر، بازار لباس‌های سنتی و مدل‌های تلفیقی نیز از محدوده هرمزگان فراتر رفته است، بخشی از این تولیدات در دیگر نقاط ایران مشتری دارد و برخی نمونه‌ها نیز به کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر بازارها راه پیدا کرده‌اند، لباس‌هایی که از نظر فرم به پوشش عربی نزدیک‌تر هستند، برای بازار کشورهای عربی جذابیت بیشتری دارند و نمونه‌های پرکار با رودوزی‌های هنرمندانه نیز ظرفیت حضور در بازارهای دیگر را دارند.

این ظرفیت اقتصادی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم پشت یک لباس سنتی، زنجیره‌ای از فعالیت‌ها از طراحی و انتخاب پارچه تا دوخت، رودوزی، فروش و بازاریابی قرار دارد، رونق این بازار می‌تواند بخشی از مهارت‌های سنتی را از خطر فراموشی نجات دهد و در عین حال، زمینه اشتغال و درآمد را برای فعالان این حوزه فراهم کند.

حفظ اصالت؛ شرط ماندگاری لباس بندری

پوشاک هرمزگان امروز در نقطه‌ای قرار گرفته است که می‌تواند همزمان یک میراث فرهنگی و یک ظرفیت اقتصادی باشد. اما استفاده از این ظرفیت نیازمند توجه به اصل مهمی است: توسعه بازار نباید به حذف هویت منجر شود.

آموزش مهارت‌های رودوزی به نسل جوان، حمایت از تولیدکنندگان و هنرمندان، معرفی دقیق‌تر پوشاک مناطق مختلف استان، ایجاد بازارهای مناسب برای عرضه محصولات و فراهم کردن مسیرهای صادراتی، می‌تواند به تداوم این هنر کمک کند، در کنار آن، ثبت و مستندسازی الگوها، نام‌ها، شیوه‌های دوخت و تفاوت‌های منطقه‌ای نیز اهمیت دارد؛ زیرا هرچه یک هنر بیشتر وارد چرخه تولید تجاری شود، خطر ساده‌سازی و از دست رفتن جزئیات اصیل آن نیز افزایش می‌یابد.

لباس هرمزگان در نهایت فقط مجموعه‌ای از پارچه‌های رنگارنگ و نقش‌های زیبا نیست. در هر چین پیراهن، در هر ردیف رودوزی شلوار، در برقع زنان ساحل‌نشین و در حریر اورنی، بخشی از زندگی مردمی دیده می‌شود که قرن‌ها در کنار خلیج فارس زیسته‌اند و از راه دریا با فرهنگ‌های گوناگون ارتباط داشته‌اند.

این پوشش، حافظه‌ای است که به جای قرار گرفتن پشت ویترین موزه، هنوز بر تن مردم دیده می‌شود؛ حافظه‌ای زنده که اگر اصالت آن در کنار خلاقیت نسل جدید حفظ شود، می‌تواند از مرزهای جغرافیایی هرمزگان عبور کند و به یکی از شناسه‌های فرهنگی و اقتصادی جنوب ایران در ایران و جهان تبدیل شود./ ایرنا