مرال‌ها در فصل عشق؛ هشدار محیط‌بانان درباره شکار با تقلید صدا

با نزدیک شدن به اواخر تابستان و اوایل پاییز، جنگل دیگر سکوت همیشگی خود را ندارد، بانگ‌های پی‌درپی مرال‌های نر، بخشی از موسیقی طبیعی این روزهای جنگل می شود، صدایی که از یک سو روایتگر آغاز یکی از مهم‌ترین دوره‌های زندگی این گونه و تلاش برای ادامه نسل است و از سوی دیگر، می‌تواند نشانی برای شکارچیانی باشد که گوش به صدای جنگل سپرده‌اند.

این همان مراسم گاوبانگی برای ادامه نسل است، دوره‌ای حساس که در آن غریزه، رقابت و بقا در هم می‌آمیزند، گوزن‌های نر برای دسترسی به ماده‌ها با یکدیگر رقابت می‌کنند و گاه این رقابت به درگیری و شاخ‌ به‌ شاخ شدن آنها می‌انجامد، در این روزها، نرها با بانگ‌های بلند قدرت و حضور خود را به رخ می‌کشند و ماده‌ها نیز در همین دوره برای جفت‌گیری آماده می‌شوند.

جنگل در فصل گاوبانگی به عرصه‌ای برای یکی از تماشایی‌ترین جلوه‌های حیات وحش تبدیل می‌شود، جلوه‌ای که حفظ امنیت آن بیش از هر زمان دیگری به حضور و هوشیاری محیط‌بانان گره خورده است، چراکه پشت این صدای پرشکوه، نگرانی دیگری هم پنهان است، همین بانگی که برای مرال‌ها نوید آغاز فصل زادآوری است، می‌تواند نشانی برای شکارچیانی باشد که گوش به صدای جنگل سپرده‌اند. اینجا، در فصل گاوبانگی، فاصله میان عشق و خطر برای مرال‌ها گاه تنها به اندازه یک بانگ است.

در واقع مرال‌ها در این زمان به دلیل بانگ‌های بلند و جابه‌جایی بیشتر، ممکن است آسان‌تر توسط شکارچیان شناسایی شوند، به همین دلیل، همزمان با آغاز این فصل، حفاظت از زیستگاه‌ها و تشدید گشت و کنترل محیط‌بانان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، اینجا، در جنگل‌های هیرکانی، هر بانگ مرال بخشی از چرخه طبیعی زندگی است، صدایی که باید شنیده شود، اما نه توسط شکارچی، بلکه توسط کسانی که مسئول حفاظت از این میراث زنده طبیعت ایران هستند.

مرال یا گوزن قرمز یکی از بزرگترین انواع گوزن و بزرگترین گوزن بومی ایران است و با اینکه در گذشته جمعیت بسیار زیادی در اغلب نواحی جنگلی سواحل دریای خزر، ارتفاعات البرز و دامنه‌های زاگرس داشت، امروزه تنها در برخی از ارتفاعات دور از دسترس البرز مرکزی و شرقی پیدا می‌شود، مرال ها که در دل حیات وحش جنگل‌های هیرکانی شمال ایران زندگی می‌کنند، به دلیل شکار بی رویه و تخریب زیستگاه در معرض انقراض قرار دارند.

قلمرو مرال‌های قرمز ایرانی که در خطر انقراض هستند، در جنگل‌های هیرکانی سواحل دریای خزر، جنگل‌های گیلان، مازندران، گلستان، سمنان است، جمعیت این گونه گوزن در کشور به کاهش یافته و در خطر انقراض قرار گرفته است، تخمین زده می شود جمعیت این گونه در کشور زیر ۲ هزار راس است، البته با اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست جمعیت تا حدودی افزایش یافت به طوری که می توان گفت تکثیر مرال در کشور یکی از موفق‌ترین برنامه‌های سازمان حفاظت محیط زیست است.

حمید ظهرابی معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست دراین باره با تأکید بر ممنوعیت برگزاری تورهای گاوبانگی، اعلام کرد: فصل گاوبانگی از حساس‌ترین دوره‌های زیستی مرال است و هرگونه فعالیت انسانی حتی در قالب  تورهای گاوبانگی که موجب اخلال در رفتار طبیعی و فرآیند تولیدمثل این گونه ارزشمند شود، ممنوع خواهد بود.

وی اظهار کرد: این دوره از کلیدی‌ترین مراحل زندگی مرال به شمار می‌آید و افزایش حضور انسان در زیستگاه، به‌ویژه فعالیت‌های گردشگری، آرامش و الگوی رفتاری گونه را دستخوش اختلال می‌کند بنابراین برگزاری هرگونه تور گاوبانگی ممنوع است و این پدیده حساس زیستی نباید دستمایه توسعه گردشگری تجاری و انتفاعی شود. در این بازه زمانی، ایجاد تجمع، ترددهای غیرضروری و نزدیک‌شدن به زیستگاه‌های مرال به هیچ عنوان پذیرفتنی نیست.

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست تاکید کرد: ممنوعیت برگزاری تورهای گاوبانگی یک راهبرد قطعی حفاظتی برای جلوگیری از آسیب به جمعیت مرال است و امکان تفسیر سلیقه‌ای یا چشم‌پوشی از آن وجود ندارد. همه فعالان گردشگری، دستگاه‌های ذی‌ربط و بهره‌برداران مکلف به رعایت این ضابطه‌اند، چرا که تضمین بقا و فرآیند زادآوری حیات وحش، اولویت نخست سازمان است.

سردار رضا رستگار فرمانده یگان حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست هم از تشدید گشت، کنترل و آمادگی نیروهای محیط‌بانی برای حفاظت از مرال‌ها در فصل گاوبانگی خبر داد و تأکید کرد: با هرگونه شکار و تخلف علیه این گونه ارزشمند، بدون مماشات و برابر قانون برخورد خواهد شد.

وی با تأکید بر اینکه صیانت از مرال، حفاظت از بخشی از سرمایه طبیعی و تنوع زیستی کشور است، گفت: در فصل گاوبانگی هیچ‌گونه مماشاتی با شکارچیان و متخلفان زیست‌محیطی نخواهیم داشت و با هر اقدامی که امنیت حیات وحش و آرامش زیستگاه‌ها را تهدید کند، برابر قانون برخورد خواهد شد.

تقلید شکارچیان از صدای مرال نر بزرگترین تهدید در فصل گاوبانگی

داریوش احمدی پور فعال محیط زیست فردی که ۱۲ سال در زمینه حفاظت از مرال ها تلاش کرده است، در این باره به خبرنگار محیط زیست ایرنا گفت: در فصل جفت‌یابی مرال‌ها، به دلیل اینکه حس قلمروطلبی نرها افزایش پیدا می‌کند، این حیوانات بیش از هر زمان دیگری در معرض خطر قرار می‌گیرند، در فصل گاوبانگی، مرال‌های نر قلمروطلب می‌شوند، برای مثال ممکن است یک مرال نر در محدوده‌ای از جنگل قلمرو مشخصی داشته باشد و چند ماده نیز در همان محدوده حضور داشته باشند، اگر یک مرال نر دیگر وارد این قلمرو شود، نر صاحب قلمرو برای مبارزه با رقیب وارد عمل می‌شود تا او را از قلمرو و محدوده‌ای که ماده‌ها در آن حضور دارند، دور کند.

وی درباره اینکه شکارچیان چگونه از این رفتار مرال‌ها برای شکار آنها استفاده می‌کنند توضیح داد: شکارچیانی که به دنبال شکار مرال هستند، در این فصل می‌توانند خیلی راحت‌تر آنها را پیدا کنند، معمولاً شکارچی وارد منطقه می‌شود، سکوت می‌کند و گوش می‌دهد، ممکن است در فاصله حدود یک کیلومتری، در دره روبرو، صدای بانگ یک مرال نر را بشنود، بعد آرام‌آرام خودش را به آن محدوده می‌رساند، در جایی مانند زیر بوته یا پای درخت مخفی می‌شود و صدای یک مرال نر رقیب را تقلید می‌کند.

وی افزود: مرال صاحب قلمرو تصور می‌کند یک مرال نر دیگر وارد محدوده‌اش شده و برای اینکه او را از قلمرو خود بیرون کند و اجازه ندهد ماده‌ها را از دستش بگیرد، به سمت صدا می‌آید، در این شرایط، شکارچی که مسلح است، حیوان را هدف قرار می‌دهد.

این فعال محیط زیست درباره اینکه آیا شکار مرال فقط در فصل گاوبانگی اتفاق می‌افتد گفت: خیر، شکار در تمام طول سال ممکن است اتفاق بیفتد و اگر قرار است حفاظت از این گونه به شکل جدی انجام شود، نباید حفاظت را فقط به فصل گاوبانگی محدود کنیم، البته اهمیت این دوره این است که این فصل حساس‌تر است، چون شکار مرال‌های نر راحت‌تر می‌شود.

وی ادامه داد: مرال‌های نر بعد از عبور از فصل گاوبانگی، سطح هوشیاری بالاتری پیدا می‌کنند و به‌راحتی نمی‌توان آنها را پیدا یا شکار کرد، برای شکار یک مرال نر خارج از فصل گاوبانگی، شکارچی باید خیلی حرفه‌ای باشد.

احمدی پور با اشاره به شروع فصل گاوبانگی گفت: این دوره معمولاً حدود یک تا یک‌ونیم ماه طول می‌کشد و از حدود ۱۵ شهریور تا ۱۵ مهر ادامه دارد، البته زمان دقیق آن به شرایط آب‌وهوایی بستگی دارد، امسال به دلیل شرایط آب‌وهوایی، گاوبانگی کمی زودتر شروع شد و نسبت به سال گذشته حدود یک هفته زودتر شاهد آغاز این دوره بودیم.

وی ادامه داد: ما به عنوان یک گروه حفاظت که در منطقه خود در بخش سفید کوه با نظارت و همکاری سازمان حفاظت محیط زیست و محیط بانان فعالیت می‌کنیم، با چند فعال محیط‌زیست و همیار محیط‌زیست همکاری داریم و از مرال‌ها حفاظت می‌کنیم، ما در منطقه یک پایگاه ایجاد کرده‌ایم که در طول سال از آن استفاده می‌کنیم، اما در فصل گاوبانگی میزان حفاظت را به شکل قابل توجهی افزایش می‌دهیم.

این فعال محیط زیست تاکید کرد: از افرادی که علاقه‌مند هستند و تجربه و توانایی انجام این کار را دارند نیز دعوت می‌کنیم در این پایگاه مستقر شوند، در برخی نقاط دیگر هم چادر می‌زنیم و گشت‌های سیار انجام می‌دهیم، در واقع در بیشتر نقاطی که می‌دانیم مرال در آنها حضور دارد و تعدادشان قابل توجه است، مستقر می‌شویم و تلاش می‌کنیم حضور حفاظتی داشته باشیم.

وی اظهار کرد: این حضور بسیار مهم است، چون شکارچی باید بداند در منطقه همیار و نیروی حفاظتی حضور دارد و احتمال اینکه در حین شکار گرفتار شود، زیاد است، از طرف دیگر، مرال حیوان بزرگ جثه ای است و حدود ۱۷۰ کیلوگرم گوشت دارد، بنابراین این‌طور نیست که شکارچی بتواند به‌ راحتی حیوان را شکار کند، لاشه را داخل کوله‌پشتی بگذارد و از منطقه خارج شود، بنابراین حضور نیروهای حفاظتی می‌تواند در پیشگیری از چنین اتفاقاتی بسیار مؤثر باشد.

احمدی پور درباره حضور تورهای طبیعت‌گردی در زمان گاوبانگی در منطقه گفت: در دوره گاوبانگی برگزاری تورهای طبیعت گردی فضا را ناامن می کند، برگزاری تور به معنای حفاظت نیست، گاهی افرادی تور برگزار می‌کنند و با تعداد زیادی گردشگر وارد منطقه می‌شوند، اما این حضور عملاً جنبه حفاظتی ندارد، فرض کنید فردی ۲۰ نفر را جمع کند و داخل یک چادر مستقر شوند. اگر از دره روبه‌رو صدای تیراندازی هم بیاید، این ۲۰ نفر عملاً نمی‌توانند اقدام حفاظتی مؤثری انجام دهند، حفاظت نیازمند حضور افراد آموزش‌دیده و حفاظتگر در نقاط مناسب و حساس منطقه است.

وی درباره اینکه اگر مورد مشکوکی ببینند می توانید مستقیم ورود کنید اظهار کرد: در مواردی که خودمان امکان ورود مستقیم نداریم، موضوع را به نیروهای مسئول اطلاع می‌دهیم تا پیشگیری انجام شود و اگر تخلف یا شکار اتفاق افتاده باشد، به محیط زیست اطلاع می دهیم و نیروهای محیط‌زیست با فرد متخلف برخورد قانونی خواهند کرد.

این فعال محیط زیست تاکید کرد: البته حفاظت از مرال ها نباید فقط به دوره گاوبانگی محدود شود بلکه باید در تمام طول سال انجام شود، ما هم در طول سال متناسب با شرایط، برنامه حفاظتی داریم، برای مثال در زمستان، وقتی برف می‌بارد، دو، سه روز اول بعد از بارش برای ما بسیار مهم است چون برف هنوز یخ نزده و سفت نشده، درخت‌ها هم برگ ندارند و ردپای حیوانات به‌ راحتی قابل مشاهده است، در این شرایط ما در منطقه حاضر می شویم تا شکارچی نتواند از روی ردپا به مرال‌ها برسد.

وی افزود: در فصل بهار هم شرایط خاصی داریم، مرال‌ها در این فصل به دلیل نیاز بدنشان به املاح، به نقاط مشخصی می‌روند که در آنها آب و گل حاوی املاح از زمین خارج می‌شود. این نقاط برای مرال‌ها اهمیت زیادی دارند و باید در دوره‌های حساس، مورد حفاظت قرار بگیرند، در مجموع، حفاظت از مرال موضوعی فصلی نیست، اما در دوره‌هایی مانند گاوبانگی، به دلیل رفتار خاص مرال‌های نر و افزایش آسیب‌پذیری آنها، شدت و حساسیت حفاظت باید بیشتر شود.

این فعال محیط زیست درباره اینکه آیا تاکنون در جریان گشت‌ها توانسته‌اید شکارچی را شناسایی یا دستگیر کنید گفت: بله، سال گذشته، یک مورد را دقیقاً شناسایی کردیم. فرد موردنظر را شناسایی کردیم و با حکم دادستان سوادکوه و همراهی کلانتری و نیروی انتظامی به منزل او رفتیم، لاشه مرال ماده را از داخل یخچال خانه‌اش پیدا و کشف کردیم.

وی ادامه داد: در یک مورد دیگر هم شکارچی در منطقه اقدام به شکار کرده بود، ما خیلی سریع به نقطه رسیدیم، اما شکارچی متوجه حضور نیروهای حفاظتی شد و فرار کرد، بعد از آن، بارندگی بسیار شدیدی اتفاق افتاد و دیگر نتوانستیم رد خون حیوان را دنبال کنیم تا به محل لاشه برسیم، چند روز بعد که دوباره به منطقه رفتم، دیدم لاشه تقریباً پوسیده شده و در همان نقطه افتاده است.

نقش موثر اقدامات فرهنگی در پیگشیری از شکار

احمدی پور درباره اینکه در کنار اقدامات حفاظتی و برخورد با شکارچیان، کار فرهنگی تا چه اندازه می‌تواند در حفاظت از مرال‌ها مؤثر باشد تاکید کرد: کار فرهنگی بسیار می‌تواند تأثیرگذار باشد، سازمان محیط‌زیست با توجه به تعداد کم نیرو، امکانات محدود و وسعت بسیار زیاد مناطق تحت مدیریت، به‌تنهایی نمی‌تواند همه مسائل را حل کند.

وی ادامه داد: من به عنوان فعال محیط‌زیست حدود ۱۲ سال است که در منطقه حفاظت شده سوادکوه فعالیت می‌کنم و طبیعتاً در این مدت، مردم منطقه و روستاهای اطراف من را می‌شناسند، ما نمی‌توانیم شمشیر را از رو ببندیم و همه را دستگیر کنیم، به دادگاه ببریم و به پاسگاه معرفی کنیم، چنین رویکردی می‌تواند باعث ایجاد غرض‌ورزی و تقابل میان مردم محلی و نیروهای حفاظتی شود بنابراین تمرکز ما بیشتر روی مردم بومی و روستایی‌ منطقه‌ای است که در آن فعالیت می‌کنیم، مردم باید بدانند که ما چند نفر هستیم که بخشی از وقت و زندگی خودمان را گذاشته‌ایم تا مرال در این منطقه احیا شود.

احمدی پور با اشاره به اقدامات فرهنگی انجام شده برای ارتباط با مردم محلی و فرهنگ‌سازی گفت: اقدامات فرهنگی زیادی انجام دادیم، برای نمونه چند سال پیش در ایام محرم به مسجد روستا رفتم و از شورای روستا خواستم حدود ۱۰ دقیقه میکروفن را در اختیار من بگذارد تا با مردم صحبت درباره اهمیت حفاظت از حیات وحش و گونه مرال صحیت کنم، آن روز به مردم بومی منطقه گفتم «من سرم درد نمی‌کند که بیایم اینجا تا مچ شما را بگیرم که بروی شکار کنی، بعد من تو را دستگیر کنم، تو هم جریمه‌ات را به حساب خزانه دولت واریز کنی.»

وی ادامه داد: حرف من این بود که اگر حتی شکارچی هستی، باید به این موضوع توجه کنی که این گونه در معرض خطر انقراض قرار دارد، نباید کاری کنی که این حیوان منقرض شود، اگر شکارچی هستی، باید چند سال دست نگه داری تا جمعیت گونه افزایش یابد و از خطر انقراض نجات یابد، شما افراد بومی منطقه هستید و حق دارید از طبیعت منطقه استفاده کنید، اما اگر به روندی که اکنون در پیش گرفته‌اید، ادامه دهید، در نهایت باعث از بین رفتن این گونه می‌شوید.

احمدی پور درباره جمعیت مرال ها در منطقه شکار ممنوع سوادکوه گفت: در این منطقه اکنون حدود ۸۰ رأس مرال زیست می کند، البته این جمعیت در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ حدود ۲۰ راس بود که اکنون احیا شده و افزایش یافته است، اما احیای جمعیت مرال کار بسیار سختی است و این جمعیت هنوز آسیب‌پذیر است، یکی از خطرات مهم، سگ‌های گله هستند که می‌توانند به مرال‌ها آسیب بزنند. همچنین مرال ها تک قلوزا هستند و علاوه بر این گوساله را در زیستگاه پنهان می کنند که این امر می تواند خطر سگ های گله را افزایش دهد. علاوه بر این، امسال با یک مشکل جدی دیگر مواجه شدیم که مربوط به بیماری تب برفکی بود.

وی توضیح داد: امسال به دلیل شرایطی که پیش آمد، دامداران دام‌های خود را وارد منطقه کردند، برخی دامداران واکسیناسیون دام‌هایشان را به شکل کامل و مناسب انجام نداده بودند از این رو منطقه تا حدی گرفتار تب برفکی شد، از طرف دیگر، وقتی چنین اتفاقی رخ می‌دهد، نهادی مسوولیت قبول نمی کند بنابراین بلاتکلیف می مانیم، در هر صورت، بیماری وارد زیستگاه مرال‌ها شد و تعدادی از مرال‌ها درگیر شدند، وقتی دست و دهان حیوان زخم می‌شود، دیگر نمی‌تواند به‌درستی غذا بخورد و بچرد و در نهایت تلف می‌شود.

این فعال محیط زیست گفت: حال تصور کنید مثلا من به عنوان فعال محیط‌زیست جلوی چهار شکارچی را بگیرم و کلی برای حفاظت زحمت بکشم، اما وقتی یک بیماری مثل تب برفکی وارد منطقه می‌شود و مثلاً ۵۰ رأس از گوساله‌های مرال را از بین می‌برد، آن وقت چه باید کرد ، اینها همه تهدیداتی است که وجود دارد و تمام زحماتی که ما برای یک سال حفاظت کشیده‌ایم، می‌تواند با یک اتفاق این‌چنینی از بین برود./ ایرنا