نخستین بانک شیر مادر هرمزگان در بندرعباس راه‌اندازی شد

به گزارش رکنا تولد نوزاد نارس، آغاز مسیری دشوار برای خانواده‌ای است که در نخستین روزهای تولد فرزندشان، به جای تجربه آرامش و شیرینی روزهای نخست، با مجموعه‌ای از دغدغه‌های درمانی روبه‌رو می‌شوند، وزن پایین هنگام تولد، ناتوانی در مکیدن شیر، نیاز به مراقبت‌های ویژه و حساسیت بالای بدن نوزاد در برابر عفونت‌ها، شرایطی است که اهمیت تغذیه مناسب را چند برابر می‌کند.

در میان همه نیازهای نوزاد نارس، شیر مادر جایگاهی ویژه دارد؛ ماده‌ای طبیعی که علاوه بر تأمین نیازهای تغذیه‌ای، به تقویت سیستم ایمنی و رشد مطلوب نوزاد کمک می‌کند، با این حال، گاهی نوزاد به دلیل تولد زودهنگام امکان مکیدن شیر مادر را ندارد یا مادر به دلایل جسمی و روحی، شیر کافی برای تغذیه فرزندش تولید نمی‌کند.

در چنین شرایطی، بانک شیر مادر به عنوان حلقه‌ای میان مادران دارای شیر مازاد و نوزادان نیازمند وارد عمل می‌شود؛ حلقه‌ای که در هرمزگان اکنون با راه‌اندازی نخستین مرکز تخصصی آن در بیمارستان شریعتی بندرعباس شکل گرفته است.

استفاده از شیر مادران دیگر برای تغذیه نوزادان، موضوع تازه‌ای نیست و سابقه آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. در گذشته، شیر دایه یکی از راه‌های تغذیه نوزادانی بود که به هر دلیل از شیر مادر خود محروم می‌شدند.

با توسعه پزشکی و شناخت بیشتر از اهمیت شیر مادر، این شیوه شکل علمی‌تری پیدا کرد و نخستین بانک شیر جهان در سال ۱۹۰۰ میلادی در وین راه‌اندازی شد، پس از آن نیز کشورهای مختلف به ایجاد بانک‌های شیر روی آوردند و این مراکز به بخشی از نظام مراقبت از نوزادان، به‌ویژه نوزادان نارس، تبدیل شدند.

سازمان جهانی بهداشت، آکادمی اطفال آمریکا و شماری از معتبرترین مجامع علمی جهان نیز شیر مادر را بهترین تغذیه برای نوزاد می‌دانند و در شرایطی که شیر مادر در دسترس نباشد، شیر اهدایی پاستوریزه را بهترین جایگزین برای نوزادان نارس و پرخطر معرفی کرده‌اند.

تجربه کشورهای مختلف نیز اهمیت این مراکز را نشان می‌دهد، برزیل از جمله کشورهایی است که شبکه گسترده‌ای از بانک‌های شیر مادر ایجاد کرده و نتایج حاصل از توسعه این مراکز، کاهش قابل توجه مرگ‌ومیر نوزادان را نشان می‌دهد.

این تجربه اکنون در هرمزگان نیز در حال شکل‌گیری است؛ استانی که پراکندگی جغرافیایی، فاصله میان شهرستان‌ها و نیاز برخی خانواده‌ها به دریافت خدمات تخصصی، ضرورت توسعه زیرساخت‌های درمانی در حوزه نوزادان را دوچندان کرده است.

معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، راه‌اندازی نخستین بانک شیر مادر استان را حاصل همکاری مجموعه‌ای از مسئولان، اعضای هیئت علمی و کارکنان دانشگاه علوم پزشکی دانست و گفت: این مرکز با هدف ارتقای سلامت نوزادان نارس و کاهش عوارض ناشی از تغذیه نامناسب در شرایط حساس ابتدای تولد به بهره‌برداری رسیده است.

دکتر آرش رحیمی اظهار کرد: با بهره‌برداری از این مرکز، چالش‌های درمانی و هزینه‌های تحمیل‌شده به خانواده‌ها برای سفر به استان‌های همجوار جهت تأمین شیر مورد نیاز نوزادان نارس برطرف می‌شود.

وی افزود: راه‌اندازی این زیرساخت درمانی، نتیجه تلاش مشترک مسئولان، اعضای هیئت علمی و کارکنان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان است و برای ایجاد آن بیش از ۳۰ میلیارد ریال هزینه شده است.

معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان ادامه داد: فرآیند اخذ مجوزهای لازم، تأمین تجهیزات استاندارد و آماده‌سازی زیرساخت‌های فنی بانک شیر نزدیک به دو سال به طول انجامید تا شرایط لازم برای نگهداری و فرآوری شیر اهدایی مطابق استانداردهای مورد نیاز فراهم شود.

رحیمی با تأکید بر جایگاه شیر مادر در سلامت نوزادان تصریح کرد: شیر مادر طبیعی‌ترین، کامل‌ترین و مؤثرترین منبع تغذیه برای نوزادان است و بانک شیر مادر می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش عوارض، رشد مطلوب و تضمین سلامت آینده کودکان داشته باشد.

وی بانک شیر مادر را نمادی از همدلی و ایثار مادران دانست و گفت: مشارکت مادرانی که شیر مازاد خود را اهدا می‌کنند، امکان استفاده نوزادان نیازمند از این منبع ارزشمند را فراهم می‌کند.

راه‌اندازی این مرکز از نگاه معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، صرفاً ایجاد یک واحد جدید در ساختار درمانی استان نیست؛ بلکه ایجاد زنجیره‌ای از خدمات تخصصی است که از شناسایی و جذب مادران اهداکننده آغاز می‌شود، با بررسی و فرآوری شیر ادامه می‌یابد و در نهایت به بخش‌های مراقبت ویژه نوزادان می‌رسد.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم بخش قابل توجهی از نوزادان مراجعه‌کننده به مراکز تخصصی، در گروه نوزادان نارس و کم‌وزن قرار دارند؛ کودکانی که هر روز از زندگی آن‌ها، به‌ویژه در هفته‌های نخست، می‌تواند در تعیین مسیر رشد و سلامت آینده‌شان اثرگذار باشد.

فوق‌تخصص نوزادان و مسئول بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان (NICU) بیمارستان شریعتی بندرعباس نیز با اشاره به جایگاه این بیمارستان در ارائه خدمات تخصصی به نوزادان گفت: بیمارستان شریعتی به عنوان بزرگ‌ترین مرکز پذیرش نوزادان نارس در هرمزگان، مرجع ارجاع بسیاری از نوزادان پرخطر از سایر مراکز درمانی استان است.

دکتر ابوالحسن دیوبند اظهار کرد: بخش قابل توجهی از نوزادان نارس بستری در این مرکز با وزن کمتر از یک‌ونیم کیلوگرم متولد می‌شوند و در روزهای نخست زندگی قادر به مکیدن شیر مادر نیستند.

وی ادامه داد: در برخی موارد نیز میزان تولید شیر مادر به دلیل فشارهای جسمی یا روانی کاهش پیدا می‌کند و در چنین شرایطی نوزاد به شیر اهدایی نیاز دارد.

مسئول بخش NICU بیمارستان شریعتی بندرعباس افزود: پیش از راه‌اندازی بانک شیر مادر در استان، خانواده‌ها برای تأمین شیر مورد نیاز نوزادان خود ناچار بودند به استان‌های دیگر مراجعه کنند و این موضوع علاوه بر هزینه‌های مالی، دشواری‌های فراوانی را برای خانواده‌هایی که فرزندشان در بخش مراقبت‌های ویژه بستری بود، ایجاد می‌کرد.

دیوبند تأکید کرد: شیرهای اهدایی پیش از مصرف در بانک شیر، تحت فرآیندهای دقیق استریلیزاسیون، پاستوریزاسیون و ایمن‌سازی قرار می‌گیرند تا با بالاترین سطح اطمینان در اختیار نوزادان قرار گیرند.

وی از مادرانی که دارای شیر مازاد هستند دعوت کرد تا در این اقدام انسان‌دوستانه مشارکت کنند و گفت: مادران می‌توانند شیر مازاد خود را حداکثر ۲۴ ساعت در یخچال نگهداری کرده و پس از هماهنگی با بانک شیر، آن را اهدا کنند.

نوزاد نارس، برخلاف یک نوزاد سالم و رسیده، ممکن است هنوز توانایی مکیدن و بلع هماهنگ را نداشته باشد و به همین دلیل تأمین تغذیه مناسب او به بخشی از فرآیند درمان تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، وجود شیر اهدایی استاندارد می‌تواند به تیم درمان کمک کند تا تغذیه نوزاد را با شرایط جسمی او هماهنگ کند.

بانک شیر مادر در واقع بر پایه یک مشارکت انسانی شکل گرفته است؛ مادری که شیر کافی برای فرزند خود دارد و بخشی از آن مازاد بر نیاز کودک است، می‌تواند این شیر را به نوزادی اهدا کند که مادرش در آن مقطع امکان تأمین شیر مورد نیاز او را ندارد. مادران شیرده تا یک سال پس از آغاز شیردهی امکان اهدای شیر دارند، مشروط بر اینکه از سلامت جسمی و روانی مناسب برخوردار باشند و شرایط پزشکی لازم را داشته باشند.

سلامت مادر، نداشتن سابقه ابتلا به بیماری‌های عفونی مشخص، نداشتن عفونت حاد یا مزمن، مصرف نکردن داروهای خاص و نداشتن اعتیاد یا مصرف دخانیات از جمله شرایطی است که پیش از پذیرش مادر به عنوان اهداکننده بررسی می‌شود.

پس از تأیید شرایط، نحوه دوشیدن، جمع‌آوری و نگهداری شیر به مادر آموزش داده می‌شود. شیر نیز پس از جمع‌آوری، از نظر آلودگی و بار میکروبی بررسی خواهد شد و تنها شیرهایی که استانداردهای لازم را داشته باشند، وارد چرخه فرآوری و مصرف می‌شوند، شیر اهدایی پیش از مصرف باید فرآیند پاستوریزاسیون را طی کند که در روش معمول، شیر به مدت ۳۰ دقیقه در دمای ۶۲ و نیم درجه سانتی‌گراد گرم نگه داشته و سپس به سرعت در دمای چهار درجه سانتی‌گراد سرد می‌شود.

این فرآیند با هدف از بین بردن عوامل بیماری‌زا انجام می‌شود و در عین حال بخش قابل توجهی از مواد مغذی و ترکیبات مفید شیر مادر حفظ خواهد شد. پس از پاستوریزاسیون، شیر در دمای منفی ۲۰ درجه سانتی‌گراد نگهداری می‌شود و قابلیت استفاده در دوره زمانی مشخص را دارد.

هرچند در فرآیند پاستوریزاسیون میزان برخی ترکیبات مانند ویتامین‌های C و B و بخشی از ایمونوگلوبولین‌ها کاهش می‌یابد، اما بسیاری از مواد مغذی شیر مادر همچنان حفظ می‌شوند؛ موضوعی که سبب شده شیر اهدایی پاستوریزه همچنان بهترین جایگزین برای نوزادانی باشد که امکان دریافت شیر مادر خود را ندارند.

جامعه هدف بانک شیر مادر تنها نوزادان نارس نیستند، شیرخواران مبتلا به برخی مشکلات گوارشی و کلیوی، نوزادانی که نسبت به شیر مصنوعی تحمل مناسبی ندارند، کودکانی که مادرشان به دلایل مختلف امکان تغذیه مستقیم آن‌ها با شیر خود را ندارد و نوزادان مبتلا به سوءتغذیه شدید نیز می‌توانند از شیر اهدایی بهره‌مند شوند.

در این میان، مشارکت مادران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا استمرار فعالیت بانک شیر به وجود اهداکنندگان وابسته است، مادرانی که شیر مازاد دارند، می‌توانند با مراجعه به مراکز جامع سلامت، پایگاه‌های سلامت، پایگاه‌های پزشک خانواده یا بانک شیر، اطلاعات لازم را دریافت و پس از انجام بررسی‌های پزشکی، در این طرح مشارکت کنند.

بخش NICU بیمارستان شریعتی بندرعباس نیز از مادران دارای شیر مازاد خواسته است برای هماهنگی و اهدای شیر با بانک شیر تماس بگیرند، علاقه‌مندان برای کسب اطلاعات بیشتر و هماهنگی می‌توانند با شماره ۰۷۶۳۱۳۸۴۸۴۱ تماس بگیرند.

بانک شیر مادر هرمزگان اکنون تنها یک ساختمان، مجموعه‌ای از تجهیزات یا یک خدمت جدید درمانی نیست؛ این مرکز، حلقه‌ای است که می‌تواند شیر مازاد یک مادر را به نیاز حیاتی نوزادی در بخش مراقبت‌های ویژه پیوند بزند. در سوی نخست این زنجیره، مادری قرار دارد که با احساس مسئولیت و نوع‌دوستی بخشی از داشته خود را می‌بخشد و در سوی دیگر، نوزادی قرار گرفته که هنوز فرصت آغاز یک زندگی عادی را پیدا نکرده است.

همین پیوند ساده اما عمیق، معنای واقعی بانک شیر مادر را شکل می‌دهد؛ جایی که علم پزشکی و مهر مادری در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا برای نوزادانی که بیش از همه به حمایت نیاز دارند، فرصت رشد، سلامت و زندگی فراهم شود.