آقای وزیر ارشاد 80 درصد سینماگران ایران بیکارند/ می‌گویند: برای امرار معاش به مسافرکشی و فروش گوشی موبایل روی آورده‌ایم/ وقتی بیکاریم، چگونه وام صندوق هنر را بگیریم و قسط بدهیم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، در حالی که سینمای ایران در سال‌های اخیر با بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و محدودیت‌های گسترده دست‌وپنجه نرم می‌کند، حالا جنگ، تورم، رکود تولید و کاهش سرمایه‌گذاری، وضعیت معیشتی هزاران فعال این حوزه را به مرز هشدار رسانده است. بسیاری از پروژه‌های سینمایی و تلویزیونی متوقف یا نیمه‌تعطیل شده‌اند و بخش بزرگی از نیروهای پشت صحنه ماه‌هاست بیکار مانده‌اند؛ نیروهایی که برخلاف چهره‌های شناخته‌شده، کمتر دیده می‌شوند اما بار اصلی تولید را بر دوش دارند. علی بهرام، فعال باسابقه حوزه تولید و تدارکات سینما، در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا، از بحران عمیق معیشتی در بدنه سینما، افزایش سرسام‌آور هزینه‌ها، توقف پروژه‌ها، ناکارآمدی حمایت‌های دولتی و فراموش شدن نیروهای پشت دوربین سخن گفته است؛ روایتی تلخ از شرایطی که به گفته او، صدای آن هنوز به گوش مسئولان نرسیده است.

روایت تلخ یک فعال سینمایی از بحران معیشت در پشت صحنه؛ ۳۰ هزار سینماگر بیکارند

 در یک سال گذشته، با توجه به اینکه دو جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه را پشت سر گذاشتیم، همچنین شرایط تورمی، قطع اینترنت و مسائل مختلف اجتماعی و سیاسی که پروژه‌های سینمایی را درگیر کرد، این اتفاقات چه تأثیری بر جامعه سینمایی گذاشته است؟ اکنون پروژه‌ها در چه وضعیتی قرار دارند و شرایط معیشتی سینماگران چگونه است؟

 علی بهرام با بیش از 20 سال سابقه فعالیت در پشت صحنه آثار سینمایی و تصویری اینگونه به خبرنگار اجتماعی رکنا گفت:  وضعیت اقتصادی سینما، حتی پیش از جنگ ۱۲ روزه، تا حد زیادی به‌هم‌ریخته بود.  با توجه به اینکه حوزه فعالیت من تولید و تدارکات است، اشراف کاملی به مسائل مالی دارم و می‌دانم شرایط به چه صورت بوده است. از یک طرف، هزینه تمام اقلامی که در پروژه‌ها استفاده می‌کردیم، از جمله اجاره تجهیزات، اجاره لوکیشن، خرید اقلام مصرفی و حتی موضوعاتی مانند تغذیه همکاران، تقریباً هر روز افزایش قیمت داشت. از طرف دیگر، برخی افرادی که لوکیشن‌های خاص، به‌ویژه در مناطق شمال شهر داشتند، حتی پیش از جنگ ۱۲ روزه، شرایط متفاوتی را مطرح می‌کردند. به‌عنوان مثال، من برای بازدید یک لوکیشن مراجعه کرده بودم که مالک آن صراحتاً گفت: « اصلاً با من ریالی صحبت نکنید؛ من فقط به دلار اجاره می‌دهم.» در نمونه‌ای دیگر، مالک لوکیشنی که پیش‌تر در آن کار می‌کردیم اعلام کرد چون خانواده‌اش را به خارج از کشور منتقل کرده، اجاره را فقط به‌صورت دلاری دریافت می‌کند.

وی در ادامه گفت: "این یک بخش ماجرا بود. بخش دیگر به واردات تجهیزات مربوط می‌شد؛ تجهیزاتی مانند دوربین، لنز و سایر ابزارهای فیلم‌برداری، هم واردات این تجهیزات محدود شده بود و هم تعمیرات آن‌ها با مشکل مواجه شده بود؛ بخشی از این مشکلات نیز ناشی از تحریم‌ها و محدودیت‌های موجود بود. بنابراین حتی پیش از جنگ ۱۲ روزه نیز این فشارها وجود داشت و بر روند کاری ما تأثیر گذاشته بود.

علی بهرام با بیان اینکه اما پس از جنگ ۱۲ روزه، شرایط بسیار پیچیده‌تر شد چنین توضیح داد:" مشکل اصلی این بود که اگر یک تهیه‌کننده مستقل می‌خواست پروژه‌ای را آغاز کند، باید برای یک اثر سینمایی حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیارد تومان هزینه می‌کرد. در چنین شرایطی، این نگرانی وجود داشت که اگر پروژه آغاز شود و مجدداً جنگی رخ دهد، وضعیت قراردادها و تعهدات چه خواهد شد. بازیگران و عوامل معمولاً بخشی از دستمزد خود را در ابتدای قرارداد دریافت می‌کنند و اگر پروژه متوقف می‌شد، بازگرداندن آن مبالغ عملاً بسیار دشوار بود. به همین دلیل تهیه‌کنندگان دچار تردید می‌شدند و بسیاری از پروژه‌ها متوقف شدند. تولید فیلم و سریال تقریباً به ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش پیدا کرد. از سوی دیگر، در حوزه دریافت مجوزها نیز، به‌ویژه مجوزهای مرتبط با ناجا، به‌دلیل مسائل امنیتی سخت‌گیری بیشتری اعمال می‌شد و در بسیاری از موارد مجوز صادر نمی‌کردند. همه این عوامل دست به دست هم داد تا سینمایی که پیش‌تر با ظرفیت ۷۰ تا ۸۰ درصد فعالیت می‌کرد، به شرایطی برسد که تنها حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد فعالیت داشته باشد.

بهرام تاکید داشت : "اگر بخواهیم به ابعاد معیشتی موضوع نگاه کنیم، باید توجه داشت که در حوزه سینما، حدود ۳۰ تا ۳۵ هزار نفر در سراسر کشور مشغول فعالیت هستند که بخش عمده آن‌ها در تهران حضور دارند. من شخصاً سال گذشته، در طول ۱۲ ماه، فقط روی یک پروژه سینمایی مستقل  کار کردم.  واقعیت این است که برای بسیاری از ما، سینما صرفاً یک موضوع فرهنگی نیست، بلکه مسئله معیشت است. ما خانواده داریم و از این راه زندگی می‌کنیم.

این فعال سینمایی در توضیح تکمیلی گفت: پس از آغاز جنگ 40 روزه ، نیز عملاً امکان کار وجود نداشت. اکنون هم که جنگ به پایان رسیده، همچنان نوعی سردرگمی در فضای سینما دیده می‌شود و بسیاری از افراد تمایلی به سرمایه‌گذاری ندارند.در نهایت باید گفت که همه افراد این حوزه بازیگر نیستند. نگاه عمومی معمولاً فقط متوجه چهره‌های جلوی دوربین است، در حالی که پشت دوربین نیز تعداد زیادی انسان حضور دارند که آن‌ها هم خانواده، معیشت، اجاره خانه و مشکلات زندگی دارند. 

علی بهرام در توضیح شرایط فردی خود که برگرفته از بخش از وضعیت زندگی سینماگران ایران است گفت: «در این ۱۵ ماه، فقط سه ماه کار کردم؛ یعنی عملاً ۱۲ ماه بیکار بودم. خب، وقتی آدم ۱۲ ماه بیکار باشد، برای معیشتش چه کار می‌تواند بکند؟ باور کنید تا اسفندماه هیچ کاری برای من وجود نداشت که بتوانم انجام بدهم. در نهایت مجبور شدم به داشته‌هایم رجوع کنم و آن‌ها را بفروشم؛ مثلاً طلا فروختم یا حتی وسایلی مثل گوشی تلفن همراهم را تغییر دادم تا بتوانم بخشی از هزینه‌های زندگی خانواده را تأمین کنم. همه این شرایط را پشت سر گذاشتم تا جایی که یکی از اقوام به من گفت: “ماشین من پیش تو باشد، با آن مسافرکشی کن” اما واقعاً برای کسی که ۲۵ سال سابقه فعالیت حرفه‌ای در سینما دارد، چنین شرایطی از نظر روحی و کاری بسیار سنگین است. من ۲۵ سال در سینما کار کرده‌ام و امروز به‌خاطر وضعیت موجود مجبور شده‌ام به کار مسافرکشی فکر کنم؛ آن هم کاری مقطعی و نه شغلی که واقعاً بخواهم ادامه‌اش بدهم.

پروژه های دولتی چه وضعیتی دارد؟ کمک دولت به سینماگران تا چه میزان بود؟

علی بهرام در پاسخ به این سوال گفت:  پروژه‌های دولتی هم وضعیت مشخصی ندارند. ما صندوق هنر را داریم که در این شرایط بحرانی اعلام کرده وام ۵۰ میلیون تومانی پرداخت می‌کند. اما مسئله اینجاست که منی که ۱۲ ماه بیکار بوده‌ام، پیش از این از صندوق مهر وام گرفته‌ام و به‌دلیل سه قسط معوق، حالا با مشکل مواجه شده‌ام. صندوق هنر می‌گوید به‌دلیل اقساط معوق نمی‌تواند وام جدید پرداخت کند. سؤال من این است که وقتی من و خانواده‌ام هیچ منبع درآمدی نداشته‌ایم، چگونه باید امرار معاش می‌کردیم و اقساط را پرداخت می‌کردیم؟

همین دیروز یکی از دوستانم که از بازیگران شناخته‌شده سینماست، برای دریافت همین وام ۵۰ میلیون تومانی مراجعه کرده بود، اما به او هم گفتند چون قسط معوق دارد، امکان پرداخت وجود ندارد. حتی بازیگری را می‌شناسم که اکنون در بیمارستان امام خمینی بستری است و مددکاری سینما در حال کمک به اوست. البته ترجیح می‌دهم نامی از او نبرم.

 تا حدودی درباره مشکلات عوامل پشت صحنه، از تهیه‌کننده و کارگردان گرفته تا سایر بخش‌ها صحبت کردیم، می‌خواهم بدانم بازیگران در این مدت چقدر دچار ضرر مالی و مشکلات معیشتی شده‌اند؟

علی بهرام در پاسخ گفت: "بازیگران مطرح و شناخته‌شده که دستمزدهای بالایی دریافت می‌کردند، معمولاً درآمد خود را داشته‌اند و طبیعتاً اگر یک سال هم کار نکنند، فشار کمتری را تحمل می‌کنند. اما بازیگران درجه دو و سه، به‌ویژه کسانی که در تلویزیون فعالیت می‌کنند و دستمزدهای پایین‌تری دارند، شرایط متفاوتی دارند. شاید میزان درآمدشان بالا نباشد، اما همین که مشغول کار باشند برایشان اهمیت دارد. بنابراین، بازیگران درجه دو و سه شاید نسبت به عوامل پشت دوربین وضعیت کمی بهتری داشته باشند، اما نه در حدی که بگوییم شرایط مطلوبی دارند یا زندگی‌شان بدون مشکل می‌گذرد.

آیا نامه ای از سوی جامعه سینمایی برای وزارت ارشاد و وزیر ارشاد در خصوص بیان شرایط حاکم شده بر این جمعیت هنری نوشته شده است ؟

متأسفانه در جامعه سینمایی نوعی چنددستگی وجود دارد و همین مسئله باعث شده حتی اقدام منسجمی، مانند ارسال نامه یا مطالبه‌گری جدی از وزیر ارشاد، شکل نگیرد.در حال حاضر، بسیاری از پروژه‌ها یا کاملاً متوقف شده‌اند یا در شرایط نیمه‌تعطیل قرار دارند. بخشی از این توقف‌ها به‌دلیل نبود بودجه است و بخشی دیگر به‌خاطر نگرانی از شرایط جنگی و ترس از ادامه دادن پروژه‌ها.برخی پروژه‌هایی هم که همچنان در حال فعالیت هستند، شرایط کارشان اصلاً راحت نیست. برای مثال، ممکن است چک آشپزخانه در آستانه برگشت خوردن باشد یا اقساط پرداخت نشود. خرید تجهیزات و لوازم موردنیاز هم سخت شده است. گروه‌ها دائماً درگیر مشکلات مالی هستند؛ مثلاً گروه صحنه وسیله‌ای نیاز دارد و با بخش تولید دچار چالش می‌شود، تولید هم می‌گوید تهیه‌کننده باید بودجه تزریق کند تا امکان تأمین وجود داشته باشد. بنابراین حتی پروژه‌هایی که هنوز فعال‌اند نیز با بحران و تنش‌های جدی مواجه هستند.

 اگر وزیر ارشاد نشستی با نمایندگان بخش‌های مختلف سینمایی و تصویری برگزار کند و شما فرصت صحبت با ایشان را داشته باشید، مهم‌ترین مطالبات‌تان چیست؟

علی بهرام در پاسخ اینگونه گفت: "متأسفانه اگر وزیر ارشاد بخواهد جلسه‌ای برگزار کند، معمولاً با افرادی مثل من صحبت نمی‌کند، بلکه با رؤسای صنوف جلسه می‌گذارد. رؤسای صنوف هم اغلب می‌گویند همه‌چیز خوب است و مشکلی وجود ندارد. اما اگر من فرصت صحبت با وزیر ارشاد را داشته باشم، حرف‌های مشخصی دارم. "

وی در توضیح مطالبات چنین گفت: "چند سال پیش به خانه سینما پیشنهاد دادم که در حوزه سینما هم مشابه نظام مهندسی، نوعی «کوپن یا سهمیه کاری» تعریف شود. در نظام مهندسی، هر مهندس در سال تعداد مشخصی پروژه می‌تواند انجام دهد و اگر بخواهد بیش از آن کار کند، باید با مشارکت همکار دیگری باشد. اگر چنین سیستمی در سینما هم وجود داشته باشد، دیگر هیچ تهیه‌کننده‌ای نمی‌تواند چندین پروژه را هم‌زمان در اختیار بگیرد و آن‌ها را به اقوام و آشنایان غیرحرفه‌ای خود بسپارد، در حالی که اعضای صنف بیکار مانده‌اند. 

موضوع دیگر، مسئله صندوق هنر و وام‌هاست. به وزیر ارشاد می‌گویم شما به صندوق هنر دستور پرداخت وام داده‌اید، اما کسی که نتوانسته اقساط قبلی‌اش را پرداخت کند، از دریافت همین وام محروم می‌شود. سؤال من این است که وقتی ما ماه‌ها بیکار بودیم، از کجا باید اقساط بانک را پرداخت می‌کردیم که حالا بدهکار معوق محسوب نشویم؟

این مسائل نیاز به ریشه‌یابی دارد. صرف تزریق پول به صندوق‌ها مشکل را حل نمی‌کند. ما باید کار داشته باشیم تا بتوانیم هزینه‌های زندگی، اقساط بانک و تعهدات‌مان را پرداخت کنیم.

در حوزه بیمه هم وضعیت مشابهی وجود دارد. من تحت پوشش بیمه ارشاد هستم، اما همین حالا توان پرداخت حق بیمه‌ام را ندارم. بیماری دیابت دارم و برای تهیه داروهایم با مشکل مواجه شده‌ام. وقتی نمی‌توانم حق بیمه‌ای را که به سلامت و زندگی‌ام وابسته است پرداخت کنم، چطور می‌توانم اقساط بانکی بدهم؟"

 با توجه به اطلاعاتی که دارید، فکر می‌کنید چه تعداد از فعالان جامعه سینمایی در حال حاضر بیکار هستند؟

علی بهرام پاسخ داد: جامعه سینمایی ما حدود ۳۵ هزار نفر عضو دارد؛ از گروه‌های مختلف مانند گریم، لباس، صحنه، تولید، تدارکات، فیلم‌برداری، تدوین و سایر بخش‌ها. اگر بخواهم واقع‌بینانه بگویم، فکر می‌کنم از این تعداد، نهایتاً حدود پنج هزار نفر مشغول به کار باشند و حدود ۳۰ هزار نفر بیکار مانده‌اند.

البته برخی در شهرستان‌ها روی پروژه‌های کوچک کار می‌کنند، اما در مجموع وضعیت بسیار بحرانی است و صدای ما هم به جایی نمی‌رسد. بازیگران هم بخشی از همین جامعه بیکار هستند.

علی بهرام ادامه داد: " در پایان باید بگویم که صدای ما واقعاً به جایی نمی‌رسد. انتظار ما از شما خبرنگاران و اهالی رسانه این است که با قلم‌تان صدای ما باشید تا مردم و مسئولان بدانند در بخش معیشتی سینما و پشت صحنه سینما چه می‌گذرد."