ورودی سدهای تهران به پایین‌ترین حد تاریخی رسید/ شرق تهران در آستانه افت فشار تابستانی/ بمباران‌ها باعث تاخیر عملیاتی در برخی تاسیسات توزیع آب شد + جدول

مساله آب در استان تهران و چشم انداز تابستان ۱۴۰۵

مهدی زارع استاد تمام زمین شناسی در گفت و گو با رکنا از مساله آب در استان تهران و چشم انداز تابستان ۱۴۰۵ اینگونه گفت:

برای سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ – که از اول مهر ۱۴۰۴ آغاز شده - دامنه‌های جنوبی البرز و استان تهران ناهنجاری‌های شدید بارندگی را تجربه کرده‌اند و این منطقه را در ششمین سال متوالی خشکسالی هیدرولوژیکی نگه داشته است. داده‌های فعلی، پویایی بارندگی - تجمعی کل بارندگی تا اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵ استان تهران از ابتدای سال آبی تقریباً ۱۶۶.۲ میلی‌متر بارندگی تجمعی ثبت کرده است. با وجود بارش‌های اواسط زمستان و بهار، این رقم همچنان ۳۵ درصد از میانگین تاریخی بلندمدت استان عقب‌تر است.

اختلال در الگوی بارش و انحراف سامانه‌های مدیترانه‌ای

استاد تمام زمین شناسی با گفتن این مهم که حجم فعلی نشان‌دهنده افزایش اسمی جزئی تقریباً ۱۰٪ تا ۱۷٪ بسته به ایستگاه محلی در مقایسه با سال آبی فاجعه‌بار و خشک ۱۴۰۳-۱۴۰۴ است افزود: این اتفاق پس از یک پاییز فوق‌العاده خشک رخ داد - جایی که مهر و آبان ۱۴۰۴ عملاً هیچ بارندگی قابل اندازه‌گیری مشاهده نشد - بارندگی نتوانسته رواناب سطحی کافی تولید کند. حوضه آبریز و وضعیت آب و هواشناسی تهران و البرز در حوضه آبریز دریاچه نمک به عنوان یکی از خشک‌ترین مناطق کشور در سال جاری اعلام شده است. کمبود آب ناشی از بلوک‌های پرفشار مداوم بر فراز فلات مرکزی ایران است که به طور سیستماتیک مسیرهای طوفان مدیترانه‌ای را در ماه‌های اوج تغذیه از جبهه جنوبی البرز منحرف می‌کند.

سقوط بی‌سابقه ورودی آب به سدهای تهران

وی بیان داشت : اثر بر ذخایر هیدرولوژیکی از آنجا که بارندگی بسیار متناوب بوده و با خاک‌های به شدت تخریب شده و خشک جذب می‌شد، جریان ورودی به سامانه ‌های اصلی مخزن البرز جنوبی به پایین‌ترین حد تاریخی خود رسیده است.تا اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵، کل ذخیره آب در پنج سد اصلی تهران تنها ۱۸ تا ۲۲ درصد ظرفیت است که نشان‌دهنده کسری ۹۰ میلیون متر مکعبی در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته است. سد امیرکبیر (کرج) در اوایل سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ به پایین‌ترین حد بحرانی یعنی تنها ۳ درصد ظرفیت خود رسید و همچنان به شدت تخلیه شده است و در مقایسه با سال‌های پایه، کاهش بیش از ۸۰ درصدی در جریان ورودی را نشان می‌دهد. سد لار در اوایل اردیبهشت با ظرفیت بحرانی ۴ درصد فعالیت می‌کند.

سدهای شرقی تهران در مرز بحران تأمین آب

در ادامه گفت : سدهای لتیان و ماملو کمتر از ۱۰ تا ۱۵ درصد ظرفیت پرشده دارند و ذخیره کلی به دلیل عدم ذوب شدن برف‌های انباشته شده از قله‌های مرتفع‌تر البرز به شدت مختل شده است. سد طالقان بالاترین حجم نسبی را حفظ کرده است، اما همچنان بیش از ۵۰ درصد کمتر از سطح پایه تاریخی خود است. ذخایر آب برای سدهای خاصی که آب تهران و منطقه جنوبی البرز را تأمین می‌کنند، همچنان به شدت پایین است.

کاهش شدید تراز مخازن و کسری ۳۶۴ میلیون مترمکعبی

دکتر مهدی زارع با بیان اینکه طبق داده‌های اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵که توسط شرکت آب و فاضلاب تهران (آبفا) و وزارت نیرو منتشر شده میزان پر شدن ترکیبی برای مجموعه پایتخت تنها 18٪ از کل ظرفیت است.در حالی که محور آبرسانی غربی (کرج و طالقان) کمی پایدارتر از سدهای شرقی است، کرج هنوز در ماه اردیبهشت ۱۴۰۵ رکوردهای تاریخی خود را ثبت کرده است چنین ادامه داد: افزایش مختصری از بارندگی اواسط بهار، حجم آب را به ۵۴ میلیون متر مکعب رساند، اما همچنان تحت فشار شدید به کار خود ادامه می‌دهد و در مقایسه با مقادیر پایه تاریخی، میانگین افت ورودی بیش از ۵۰٪ را نشان می‌دهد. سدهای لتیان و ماملو (محور آبرسانی شرقی) ظرفیت ترکیبی به شدت کاهش یافته نشان می دهند و در حالی که آنها در مقایسه با پایین‌ترین میزان فاجعه‌بار سال آبی ۲۰۲۴-۲۰۲۵، شاهد افزایش حداقل ۵ درصدی در حجم اسمی بوده‌اند، جریان واقعی ورودی از حوضه آبریز رودخانه جاجرود ۵ درصد کاهش یافته است.تراز منفی کلی پنج مخزن اصلی تهران (از جمله سد طالقان) در مقایسه با استانداردهای تاریخی بلندمدت، ۳۶۴ میلیون متر مکعب کسری دارد.

فشار مضاعف بر سامانه تأمین آب پایتخت

وی گفت: در مجموع، مخازن تقریباً ۳۴۵ میلیون متر مکعب آب را در خود جای داده‌اند.در حالی میانگین‌های ملی سدهای ایران به دلیل بارندگی شدید در غرب و جنوب، تقریباً ۶۶ درصد پر هستند، البرز جنوبی همچنان یک منطقه منزوی با فشار شدید هیدرولوژیکی است. کسری کل ذخیره فعلی برای سیستم سطحی تهران در مقایسه با همین زمان در سال گذشته، ۹۰ میلیون متر مکعب کاهش یافته است که باعث مصرف اضطراری فعال و تعدیل‌های سمت عرضه قبل از اوج گرمای تابستان می‌شود.در شرق استان تهران - به ویژه کریدور پردیس، بومهن، رودهن و دماوند - چشم‌انداز مدیریت آب برای پایان سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ به عنوان "مرحله مدیریت بحران شناخته می شود. از پایان اردیبهشت ۱۴۰۵، این منطقه در حال گذار به اوج تابستان با عدم تعادل شدید عرضه و تقاضا است که با پنج سال خشکسالی تجمعی و فشارهای اخیر بر زیرساخت‌ها تشدید شده است.

کریدور شرقی تهران در وضعیت مدیریت بحران آب

در ادامه گفت: شهرهای پردیس و بومهن به شدت به مجموعه سد شرقی متکی هستند که در حال حاضر بیشترین فشار را در استان دارد. سدهای لتیان و ماملو: روی هم رفته، این مخازن تقریباً با 14 تا 18 درصد ظرفیت خود کار می‌کنند. تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۵ سد ماملو به طور خاص “نگران‌کننده” است، زیرا سطح ذخیره آب در مقایسه با میانگین‌های تاریخی تقریباً ۶۰٪ کاهش یافته بود. برخلاف سایر نقاط ایران که شاهد افزایش جزئی باران‌های بهاری بودند، حوضه آبریز رودخانه جاجرود که این سدها را تغذیه می‌کند در مقایسه با سال گذشته ۵٪ کاهش جریان ورودی داشته است.

افزایش خطر فرونشست و خشک شدن قنات‌ها

دکتر زارع با بیان اینکه رودهن به عنوان یکی از مناطق با بالاترین سرانه مصرف به دلیل مسکن ویلایی، تحت قانون “محدودیت مصرف” قرار دارد و تعرفه‌های بالاتری برای آبیاری بیش از حد باغات اعمال می‌شود گفت: تا شهریور ۱۴۰۵ تغذیه آب‌های زیرزمینی در این منطقه کسری نشان می دهد. برای «دروازه شرقی» تهران، این امر منجر به افزایش خطرات فرونشست زمین و خشک شدن قنات‌ها و چشمه‌های سنتی شده است که حومه‌های روستایی قبلاً به آنها متکی بودند.

احتمال افت فشار و وقفه‌های برنامه‌ریزی‌شده در اوج گرما

وی بیان داشت: تا اواسط اردیبهشت ۱۴۰۵ کل موجودی سد های تهران ۳۶۴ میلیون متر مکعب کمتر از میانگین بلندمدت بود. در شهرهای شرقی، این به احتمال زیاد «وقفه‌های برنامه‌ریزی‌شده» یا افت فشار قابل توجه در اوج گرمای ماه اوت تبدیل می‌شود.

چالش زیرساختی و سناریوی اتکای اضطراری به تانکرهای آب

دکتر زارع در پایان گفت: بار زیرساخت پس از جنگ نیز مهم است. پس از ناآرامی‌های منطقه‌ای و بمباران در اوایل سال ۲۰۲۶، برخی از تأسیسات تصفیه و انتقال آب با تأخیرهای عملیاتی مواجه شده‌اند و توزیع ۱۸٪ ظرفیت باقی‌مانده را حتی دشوارتر می‌کنند. تسریع پروژه «حلقه آب تهران» برای تلاش برای انتقال آب از سدهای غربی (طالقان/کرج) به حومه‌های خشک شرقی، اگرچه این امر با سطوح فعلی غرب تنها حدود ۲۲٪ محدود است. با توجه به مسیر فعلی، مگر اینکه پاییز مرطوب غیرعادی در مهر ۱۴۰۵ آغاز شود، انتظار می‌رود این شهر های شرقی استان تهران سال آبی را با ذخایر اضطراری خالی به پایان برسانند و نیاز به اتکای زیاد به تانکرهای آب سیار برای سکونتگاه‌های پیرامونی داشته باشند.