پزشک خانواده؛ طرحی که هر سال آغاز می‌شود و هیچ‌وقت به خط پایان نمی‌رسد

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،   با اعلام امروز معاون بهداشت وزارت بهداشت مبنی بر تحت پوشش قرار گرفتن کامل پنج شهرستان در برنامه پزشک خانواده و قرار گرفتن ۵۹ شهرستان دیگر در مرحله آماده‌سازی زیرساخت‌ها، بار دیگر یکی از قدیمی‌ترین برنامه‌های نظام سلامت ایران به صدر خبرها بازگشته است؛ برنامه‌ای که دست‌کم نزدیک به سه دهه است در اسناد بالادستی، برنامه‌های توسعه و اظهارات مقام‌های مختلف درباره ضرورت اجرای آن سخن گفته می‌شود، اما همچنان به مرحله استقرار کامل در سراسر کشور نرسیده است.

این در حالی است که طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع، از نظر کارشناسان سلامت یکی از مهم‌ترین ابزارهای ساماندهی هزینه‌های درمان، کاهش مراجعات غیرضروری به بیمارستان‌ها و ایجاد دسترسی عادلانه به خدمات سلامت محسوب می‌شود. با این حال مسیر اجرای آن در ایران، بیشتر شبیه پروژه‌ای طولانی و چندباره آغاز شده بوده است.

طرحی با سابقه بیش از دو دهه در اسناد رسمی

بر اساس اظهارات رسمی مقام‌های وزارت بهداشت در سال‌های گذشته، اجرای برنامه پزشک خانواده تکلیفی قدیمی برای نظام سلامت بوده است.

۱۱ اسفند سال ۱۳۹۱، طریقت منفرد سرپرست وقت وزارت بهداشت  اعلام کرد اجرای برنامه پزشک خانواده از ۱۷ سال پیش به عنوان تکلیف برای وزارت بهداشت مطرح بوده است. او در همان زمان تأکید کرده بود که در دولت‌های نهم و دهم نیز اعتبار لازم و دستور اجرای این برنامه از سوی رئیس‌جمهور وجود داشته است.

چنین اظهاراتی نشان می‌داد که حتی تا اوایل دهه ۱۳۹۰ نیز موضوع اجرا نشدن کامل این برنامه در میان مدیران حوزه سلامت محل پرسش بوده است؛ پرسشی که همچنان نیز در فضای سیاستگذاری سلامت مطرح است.

آغازهای مکرر؛ از اجرای استانی تا وعده اجرای سراسری و پایان نامشخص

یکی از نقاط عطف در مسیر اجرای این طرح به سال ۱۳۸۹ بازمی‌گردد.۲۳ بهمن آن سال، اجرای رسمی طرح پزشک خانواده در سه استان سیستان و بلوچستان، خوزستان و چهارمحال و بختیاری آغاز شد. در آن زمان صادق محصولی وزیر رفاه و تأمین اجتماعی و مرضیه وحید دستجردی وزیر بهداشت از طریق ویدئوکنفرانس آغاز رسمی این طرح را اعلام کردند.

هدف از اجرای این طرح، استقرار نظام ارجاع و تعیین پزشک مشخص برای هر خانواده عنوان شد؛ الگویی که در بسیاری از نظام‌های سلامت دنیا برای مدیریت تقاضای خدمات درمانی استفاده می‌شود.

با این حال، روند اجرای این برنامه در سال‌های بعد بیشتر به صورت مرحله‌ای، آزمایشی یا محدود به برخی مناطق ادامه پیدا کرد و هنوز به پوشش کامل در شهرهای بالای ۲۰ هزار نفر جمعیت نرسیده است.

بودجه‌ای که هر سال در برنامه‌ها دیده می‌شود

در طول سال‌های گذشته، اجرای پزشک خانواده در بسیاری از لوایح بودجه و برنامه‌های توسعه کشور مورد اشاره قرار گرفته و برای آن منابعی نیز در نظر گرفته شده است. با این حال گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد اجرای کامل آن همواره با چالش‌هایی مانند تأمین منابع پایدار، هماهنگی میان بیمه‌ها، ایجاد زیرساخت‌های الکترونیک سلامت و ساماندهی نظام ارجاع روبه‌رو بوده است.

به همین دلیل، در اغلب سال‌ها خبرهایی درباره آغاز مرحله جدیدی از این طرح، گسترش آن در چند استان یا ورود چند شهرستان جدید به برنامه منتشر شده است؛ اخباری که از نگاه برخی کارشناسان نشانه حرکت تدریجی طرح و از نگاه برخی دیگر نشانه کندی در استقرار کامل آن تلقی می‌شود.

چرا پزشک خانواده برای نظام سلامت اهمیت دارد؟

کارشناسان سیاستگذاری سلامت معتقدند بدون استقرار پزشک خانواده و نظام ارجاع، کنترل هزینه‌های درمان در نظام سلامت دشوار خواهد بود. در این الگو، هر فرد ابتدا به پزشک خانواده مراجعه می‌کند و در صورت نیاز به سطح تخصصی ارجاع داده می‌شود. این سازوکار می‌تواند از مراجعات مستقیم و گسترده به متخصصان و بیمارستان‌ها جلوگیری کند.

همچنین این طرح امکان پیگیری مستمر وضعیت سلامت خانوارها، مدیریت بیماری‌های مزمن و تقویت پیشگیری را فراهم می‌کند؛ موضوعی که در بسیاری از کشورها به عنوان ستون اصلی نظام سلامت شناخته می‌شود.

مرحله تازه یا تکرار یک مسیر طولانی؟

اکنون با اعلام معاون بهداشت وزارت بهداشت مبنی بر تحت پوشش قرار گرفتن کامل پنج شهرستان و آماده‌سازی زیرساخت در ۵۹ شهرستان دیگر، بار دیگر اجرای این برنامه وارد مرحله تازه‌ای شده است. طبق اعلام مسئولان، قرار است این شهرستان‌ها به تدریج تا پایان شهریور به طرح اضافه شوند.

با این حال تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که اجرای کامل پزشک خانواده، نیازمند مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری در نظام سلامت، تأمین منابع پایدار مالی و هماهنگی میان بخش‌های مختلف ارائه خدمات درمانی است.

به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند موفقیت این مرحله از اجرای برنامه، زمانی قابل ارزیابی خواهد بود که استقرار آن به صورت پایدار در شهرهای بزرگ و در سطح ملی تحقق پیدا کند؛ هدفی که سال‌هاست در سیاست‌های سلامت کشور مورد تأکید قرار گرفته است.