گفت‌وگو با کارگردان مستند «من یک مرد هستم»/ او واقعا یک مرد بود؟ + عکس ها

به گزارش رکنا، اسماعیل خاکباز کارگردان مستند «من یک مرد هستم» که این روزها در نمایش خانگی به اکران آنلاین رسیده است، درباره شکل‌گیری ایده این فیلم و انتخاب سوژه آن به خبرنگار... گفت: من کارمند و تهیه‌کننده تلویزیون هستم و یک روز برای ضبط گزارش به یک مغازه صافکاری رفته بودم. در آنجا درگیری‌ای اتفاق افتاد که توجه من را جلب کرد. پس از آن با صاحب مغازه آشنا شدم و متوجه شدم که او در گذشته زن بوده است. دیدن این فرد با آن ظاهر، شمایل و نوع کار برایم اتفاقی غیرمنتظره بود و احساس کردم این غافلگیری می‌تواند برای مخاطب هم جذاب باشد. این مستند درباره ترنسی به نام شاهان است که پس از تغییر جنسیت می‌خواهد با دختر موردعلاقه‌اش با نام زهرا ازدواج کند اما خانواده دختر مانع این امر می‌شوند.

وی درباره این مستند که به‌تازگی از فیلیمو اکران آنلاین شده است، افزود: به همین دلیل تصمیم گرفتم در بخش ابتدایی فیلم گذشته این شخصیت را آشکار نکنم. برای من مهم بود که مخاطب ابتدا با خود انسان مواجه شود و بعد درباره هویت او اطلاعات بیشتری به دست بیاورد. پیش از ساخت فیلم به دلیل کمبود آگاهی در جامعه شاید خود من هم تصور می‌کردم افرادی که ظاهر و جنسیت خود را تغییر می‌دهند، ممکن است تحت‌تأثیر مد یا عوامل دیگر چنین تصمیمی گرفته باشند اما وقتی حدود یک سال با این افراد زندگی کردم، متوجه شدم مسئله بسیار عمیق‌تر است.

خاکباز ادامه داد: این افراد ممکن است احساس کنند بدنشان با هویت و روحیات درونی‌شان همخوان نیست و زندگی در چنین شرایطی برایشان بسیار دشوار باشد. فردی که روحیات و هویت مردانه دارد اما در بدنی زنانه زندگی می‌کند، ممکن است در صورت قرار گرفتن در مسیر ازدواج، بارداری و فرزندآوری فشار روحی شدیدی را تجربه کند. به همین دلیل احساس کردم روایت زندگی این افراد و شرایطی که با آن مواجه هستند، موضوع مهمی برای طرح در جامعه است.

این مستندساز درباره تفاوت «من یک مرد هستم» با دیگر آثاری که درباره افراد ترنس ساخته شده است، بیان کرد: طبیعتاً پیش از این هم فیلم‌های مختلفی در این زمینه ساخته شده و حتی در ایران آثاری وجود داشته‌اند که به دلیل حساسیت موضوع امکان دریافت پروانه نمایش و اکران عمومی پیدا نکرده‌اند اما هر فیلمساز می‌تواند از زاویه متفاوتی به یک موضوع نگاه کند. تمرکز من در این فیلم مشخصاً روی مسئله پذیرش اجتماعی بود اینکه این افراد چگونه می‌توانند در جامعه پذیرفته شوند و جامعه چگونه می‌تواند آنها را پس نزند.

وی افزود: موضوعاتی مانند مسائل حقوقی، روند مراجعه به دادگاه، مراجعه به روان‌شناس و مشکلات مالی، هرکدام می‌توانند موضوع یک فیلم مستقل باشند اما نمی‌توان همه این مسائل را همزمان در یک اثر مطرح کرد. در جریان ساخت فیلم متوجه شدم که افراد دارای هویت مردانه، در برخی موارد راحت‌تر از افرادی که هویت زنانه پیدا می‌کنند، در جامعه پذیرفته می‌شوند. به نظرم بخشی از این مسئله به ساختار مردسالارانه جامعه ایران برمی‌گردد. حتی در برخی خانواده‌ها ممکن است پدری که همیشه آرزوی داشتن فرزند پسر داشته، زمانی که دخترش هویت مردانه پیدا می‌کند، احساس متفاوتی داشته باشد.

خاکباز با تأکید بر ضرورت گفت‌وگو درباره این موضوع گفت: معتقدم اگر یک مشکل اجتماعی را مطرح نکنیم، نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که حل شود. حتی در جوامعی مانند آمریکا نیز درباره حقوق افراد ترنس همچنان اختلاف‌نظر وجود دارد و این مسئله تمام‌شده نیست. بنابراین ما هم باید درباره مسائل جامعه خودمان صحبت کنیم.

وی ادامه داد: بعد از اکران فیلم، کامنت‌هایی دریافت کردم که در آنها از من پرسیده بودند چرا پلان‌هایی را در فیلم قرار داده‌ام که پدر شاهان در آنها نگاه مثبتی نسبت به افراد ترنس ندارد. در حالی که اتفاقاً معتقدم باید همین واقعیت‌ها را نشان دهیم. نمی‌توان یک مشکل را با حذف، سانسور یا نشان ندادن آن حل کرد. باید اجازه بدهیم مردم درباره آن صحبت کنند و حتی اگر لازم است بپرسند که چرا یک خانواده هنوز نتوانسته با هویت فرزندش کنار بیاید. همین گفت‌وگوها می‌تواند آغاز تغییر باشد.

کارگردان «من یک مرد هستم» درباره استفاده از بازسازی در فیلم نیز گفت: زمانی که فیلم را ساختم، متوجه شدم خانواده زهرا علاقه‌ای به انتشار تصاویرشان ندارند. طبیعی است که شاید هر خانواده‌ای در چنین شرایطی ترجیح بدهد تصویرش منتشر نشود، به‌خصوص وقتی بخشی از روایت فیلم می‌تواند آنها را در جایگاه منفی قرار دهد. با این حال سکانس‌های زیادی برای فیلم گرفته بودم و نمی‌توانستم به‌سادگی از این بخش قصه صرف‌نظر کنم.

خاکباز درباره سرنوشت شاهان نیز گفت: متأسفانه شاهان چندی پیش به دلیل استفاده از قرص‌های لاغری دچار اتفاق تلخی شد البته من بارها شاهان را در شرایط روحی نامناسب دیدم. در این اواخر برای تأمین معاش اسنپ کار می‌کرد و از طرفی متوجه شده بود که زهرا قصد ازدواج دارد؛ اتفاقی که اکنون رخ داده است.

این کارگردان درباره تجربه اکران فیلم در فیلیمو عنوان کرد: مهم‌ترین بخش فرصتی بود که به فیلمی با موضوعی حساس مانند «من یک مرد هستم» داده شد تا بتواند به شکل عمومی دیده شود. من به‌عنوان یک فیلمساز مستقل نه امکان گرفتن بیلبورد دارم و نه توان مالی پخش گسترده تیزر تلویزیونی. با این حال، بعد از انتشار فیلم، مخاطبان به شکل خودجوش آن را معرفی کردند و تیزر فیلم در صفحات مختلف منتشر شد. به نظرم این اتفاق دو نکته مهم دارد؛ نخست اینکه فیلم مستند می‌تواند علاوه بر ارزش هنری، ظرفیت یک بازار هنری و تجاری را نیز داشته باشد و دوم اینکه قصه و موضوع می‌تواند بخشی از جای خالی ستاره‌ها و امکانات تبلیغاتی را پر کند. اگر فیلمی حرفی برای گفتن داشته باشد و مخاطب با قصه آن ارتباط برقرار کند، خود مخاطب می‌تواند به مهم‌ترین عامل برای دیده‌شدن آن تبدیل شود.