روایتی کمتر شنیده‌ شده از ناصر تقوایی؛ فیلمسازی که به دنبال زبان بومی سینما بود

به گزارش رکنا، خالق آثار ماندگاری چون «ناخدا خورشید»، «ای ایران» و «کاغذ بی‌خط» آبان‌ماه سال گذشته در ۸۵ سالگی چشم از جهان فروبست، اما اندیشه‌ها و نگاه متفاوتش به هنر و سینما همچنان الهام‌بخش نسل‌های مختلف است.

تقوایی در سال ۱۳۸۰ در کتابچه جشنواره بین‌المللی فیلم‌های اجتماعی آبادان، در متنی با عنوان «ناصر تقوایی به روایت ناصر تقوایی»، از خاطرات کودکی، مسیر ورودش به دنیای ادبیات و سینما و همچنین دیدگاه‌هایش درباره هنر سخن گفته بود؛ روایت‌هایی که امروز پس از گذشت سال‌ها همچنان خواندنی و تأمل‌برانگیز هستند.

او که در آبادان متولد شد، بخش مهمی از دوران کودکی و نوجوانی خود را در شهرهای مختلف جنوب ایران گذراند. پدرش کارمند گمرک بود و مأموریت‌های کاری او باعث می‌شد خانواده مدام میان خرمشهر، آبادان، بندرعباس و دیگر شهرهای جنوبی در رفت‌وآمد باشند. همین تجربه‌ها بعدها به منبع الهام بسیاری از آثارش تبدیل شد.

تقوایی معتقد بود بخش عمده زندگی هر انسان، بازگویی خاطرات و تجربه‌های سال‌های نخست زندگی است. او می‌گفت: «دو سوم بعدی زندگی، صرف بازگو کردن یک سوم اول زندگی می‌شود.» به باور او، بسیاری از شخصیت‌ها، فضاها و جزئیات آثارش ریشه در همان سال‌های کودکی و نوجوانی داشت؛ از جمله صحنه‌های مربوط به قاچاق در فیلم ماندگار «ناخدا خورشید» که برگرفته از مشاهدات مستقیم او در جنوب کشور بود.

او همچنین از تأثیر عمیق صفدر تقی‌زاده، مترجم و روشنفکر نامدار، بر زندگی خود یاد کرده و گفته بود آشنایی با او دریچه‌ای تازه به جهان ادبیات برایش گشود و مسیر آینده‌اش را تغییر داد.

هنر؛ کشف حقیقت پنهان

ناصر تقوایی در بخش دیگری از نوشته‌هایش درباره وظیفه هنر سخن گفته و تأکید کرده بود که هنر نباید صرفاً بازتاب ظواهر جامعه باشد. به اعتقاد او، هنرمند باید «روح جامعه» را کشف کند؛ همان چیزی که از آن با عنوان «فضا» یاد می‌کرد.

او معتقد بود: «کار هنر، گشودن ابهام است نه مبهم کردن آنچه واضح است.»

تقوایی بر این باور بود که سمبولیسم و زبان نمادین در هنر، راهی برای بیان حقیقت‌هایی است که گاه امکان بیان مستقیم آن‌ها وجود ندارد. از نگاه او، هنرمند باید رازهای پنهان جامعه را آشکار کند و فراتر از واقعیت‌های ظاهری برود.

زبان بومی؛ دغدغه همیشگی تقوایی

یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های این فیلمساز برجسته، یافتن زبان بومی برای هنر و سینمای ایران بود. او با اشاره به تأثیر نیما یوشیج بر شعر معاصر ایران، معتقد بود همان‌گونه که نیما توانست مسیر تازه‌ای پیش روی شاعران بگشاید، سینمای ایران نیز نیازمند افرادی است که زبان مستقل و اصیل خود را پیدا کنند.

تقوایی می‌گفت: «وظیفه اصلی ما فیلمسازان، نویسندگان و نقاش‌ها این است که زبانی بومی برای حرفه خود پیدا کنیم و بزرگ‌ترین کاری که این نسل می‌تواند انجام دهد، غنی‌تر کردن این زبان است.»

او همچنین باور داشت که هنرمند بیش از آنکه به دنبال ثبت صرف واقعیت باشد، باید در جست‌وجوی حقیقت باشد؛ حتی اگر برای رسیدن به آن ناچار به تغییر یا بازآفرینی واقعیت شود.

انتقاد از سانسور و فیلم‌های دیده‌نشده

ناصر تقوایی در سال‌های مختلف بارها نسبت به وضعیت نمایش آثارش انتقاد کرده بود. او گلایه داشت که تعداد زیادی از فیلم‌هایی که برای تلویزیون ساخته، هرگز فرصت نمایش پیدا نکرده‌اند.

او با لحنی صریح گفته بود: «من چهارده فیلم برای تلویزیون ساخته‌ام که حتی یکی از آن‌ها را نشان نداده‌اند. اگر قرار نیست فیلمی نمایش داده شود، چرا سفارش ساخت آن را می‌دهند؟»

تقوایی این وضعیت را آسیب‌زننده به فرهنگ و سینمای کشور می‌دانست و معتقد بود محدودیت‌های گسترده، خلاقیت فیلمسازان را از بین می‌برد.

بزرگداشت فیلمسازی که هنوز زنده است

همزمان با سالروز تولد این کارگردان فقید، برنامه‌های مختلفی برای گرامیداشت او برگزار می‌شود. از جمله نمایش نسخه مرمت‌شده فیلم «کاغذ بی‌خط» و همچنین اکران دو مستند کمتر دیده‌شده «تاکسی‌متر» و «نانخورهای بی‌سوادی» که از نخستین آثار مستند تقوایی محسوب می‌شوند و پس از سال‌ها برای نخستین بار روی پرده می‌روند.

ناصر تقوایی در طول فعالیت هنری خود آثاری ماندگار همچون «آرامش در حضور دیگران»، «صادق کرده»، «ناخدا خورشید»، «ای ایران» و «کاغذ بی‌خط» را خلق کرد و نام خود را به عنوان یکی از تأثیرگذارترین فیلمسازان تاریخ سینمای ایران ثبت کرد؛ هنرمندی که همواره در جست‌وجوی حقیقت، هویت و زبان مستقل ایرانی در هنر بود.