چرا هیچ ائتلاف منطقه ای نتوانسته است جلوی ایران و متحدانش را بگیرد؟

ائتلاف های منطقه ای تاکنون نتوانسته اند مانعی جدی در برابر ایران و متحدان منطقه ای آن ایجاد کنند.

دیدار اخیر محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، با عبدالفتاح السیسی، رئیس جمهور مصر، در مقطعی حساس برای دو کشور انجام شد. چند روز پیش از این دیدار، انصارالله بخش هایی از سواحل یمن در دریای سرخ را در اختیار گرفت و حضور خود را در باب المندب، گذرگاه جنوبی کانال سوئز، تقویت کرد.

پس از این تحولات، عربستان حملات هوایی خود را در یمن افزایش داد و حوثی ها نیز زیرساخت های نفتی این کشور را هدف حملات پی در پی قرار دادند. تحلیلگران معتقدند ریاض برای حفاظت از خاک خود و تامین امنیت مسیرهای دریایی دریای سرخ به همکاری خارجی نیاز دارد و مصر، با توجه به وابستگی درآمدهای کانال سوئز به تردد کشتی ها، گزینه ای طبیعی برای این همکاری است.

مطالب مرتبط:

• انصارالله یمن برای اثرگذاری بر معادلات منطقه به موشک های پیشرفته و پهپادهای دوربرد نیاز ندارد و عربستان با چالش تازه ای روبه رو شده است
• چرا عربستان از کمک اسرائیل برای مقابله با انصارالله یمن استقبال نمی کند و نیروهای نزدیک به ریاض چه وضعیتی دارند؟

گسترش روابط دو کشور می تواند بر تحولات یمن و سودان، مناسبات مصر با امارات متحده عربی و همچنین پیمان دفاعی تازه عربستان با ترکیه و پاکستان اثر بگذارد.

اهداف سفر محمد بن سلمان به قاهره

عبدالمنعم سعید، عضو مجلس سنای مصر و از چهره های نزدیک به محافل تصمیم گیری قاهره، این سفر را دارای ابعاد سیاسی، اقتصادی، راهبردی و نظامی

او معتقد است سفر ولیعهد عربستان در شرایطی انجام شد که ایران از طریق گروه های همسو با خود، به ویژه حوثی ها، دامنه بحران های منطقه ای را افزایش داده است. از نگاه او، پیشروی انصارالله تهدیدی مستقیم برای اقتصاد مصر و فعالیت کانال سوئز به شمار می رود.

سعید بر ضرورت تدوین یک رویکرد مشترک نظامی و راهبردی میان قاهره و ریاض تاکید کرد؛ رویکردی که بتواند در برابر گروه های مورد حمایت ایران از عراق تا یمن نقش بازدارنده داشته باشد.

او همچنین گفت مصر مایل است از گسترش نفوذ ایران و متحدانش در منطقه، به ویژه در مسیرهای دریایی دریای سرخ، جلوگیری کند؛ زیرا هرگونه اختلال در این مسیرها پیامد مستقیمی برای کانال سوئز خواهد داشت.

آندریاس کریگ، مدرس ارشد کینگز کالج لندن، توضیح داد که قاهره به تدریج فضای امنیتی میان کانال سوئز و باب المندب را یک حوزه پیوسته می بیند. به گفته او، اگر باب المندب به گذرگاهی غیرقابل اعتماد تبدیل شود، مصر بخش مهمی از درآمد کشتیرانی، ارز خارجی و اهرم راهبردی خود را از دست می دهد.

کریگ تاکید کرد که قاهره اکنون انگیزه زیادی برای همکاری جدی با عربستان در زمینه امنیت دریای سرخ دارد.

طرح شکل گیری نظم تازه عربی

محمد صلاح ابو همیلا، رئیس کمیته امور عربی مجلس نمایندگان مصر، پیش از دیدار دو مقام، احتمال داد سفر ولیعهد عربستان به تدوین نقشه راهی تازه برای همکاری سیاسی و راهبردی دو کشور در موضوعات عربی و منطقه ای منجر شود.

او اتحاد مصر و عربستان را یکی از پایه های ایجاد نظم جدید عربی

بیانیه دفتر ریاست جمهوری مصر پس از این دیدار نیز روابط دو کشور را الگویی برای همکاری عربی دانست و امنیت مصر و کشورهای حاشیه خلیج فارس را به یکدیگر مرتبط کرد.

طارق فهمی، استاد روابط بین الملل دانشگاه قاهره، گفت عربستان پس از آنکه واکنش آمریکا به افزایش حملات حوثی ها کمتر از انتظار ریاض بود، بیش از گذشته به چارچوب های عربی توجه نشان می دهد.

برخی گزارش ها مدعی شده اند ریاض از دولت ترامپ درخواست کمک نظامی برای مقابله با این گروه کرده، اما با پاسخ منفی روبه رو شده است. با این حال، عربستان و آمریکا درباره این ادعا موضع رسمی اعلام نکرده اند.

امنیت دریای سرخ و حدود همکاری نظامی

در جریان دیدار محمد بن سلمان و السیسی و پس از آن، جزئیات مشخصی درباره همکاری نظامی دو کشور منتشر نشد. با این حال، مصر پیشتر به ائتلاف دریایی تحت رهبری عربستان برای تامین امنیت دریای سرخ پیوسته بود؛ ائتلافی که در ماه اوت و در واکنش به نگرانی ها درباره احتمال بسته شدن باب المندب از سوی حوثی ها و همزمانی آن با نفوذ ایران بر تنگه هرمز شکل گرفت.

سند تاسیس این ائتلاف بر ماهیت دفاعی آن تاکید دارد و این گروه تاکنون عملیات نظامی مستقیمی علیه حوثی ها انجام نداده است. انصارالله نیز پس از پیشروی های اخیر خود اقدامی رسمی برای مسدود کردن مسیر کشتیرانی اعلام نکرده است.

از دید کریگ، همکاری احتمالی مصر و عربستان می تواند شامل تبادل اطلاعات، پایش دریایی، حفاظت از کشتی های تجاری و هماهنگی بیشتر در اطراف دریای سرخ باشد. با این حال، به گفته او، قاهره برای میزان دخالت در داخل یمن محدودیت جدی قائل است و ترجیح می دهد از ساختار دریایی دفاع کند، بدون آنکه مسئولیت مستقیم تحولات یمن را بپذیرد.

تجربه تاریخی مصر در یمن نیز بر این رویکرد اثرگذار است. در دهه ۱۹۶۰، جمال عبدالناصر ده ها هزار نیروی مصری را برای مشارکت در جنگ داخلی یمن شمالی اعزام کرد. این مداخله طولانی و پرهزینه، با دستاوردهای محدود و تلفات فراوان همراه شد. کریگ معتقد است تجربه آن دوره به مصر نشان داد که یک دخالت ظاهرا محدود در یمن می تواند به سرعت به یک چالش راهبردی و فرسایشی تبدیل شود.

همسویی گسترده تر قاهره و ریاض

تحلیلگران، تلاش دو کشور برای تعمیق روابط را در شرایط فعلی طبیعی می دانند. بحران مربوط به ایران، تازه ترین و احتمالا بزرگ ترین مورد از مجموعه بحران هایی است که در آنها مصر و عربستان مواضعی نزدیک به یکدیگر اتخاذ کرده اند.

در ماه ژانویه و چند هفته پیش از آغاز درگیری ها، عبدالفتاح السیسی با فیصل بن فرحان آل سعود، وزیر خارجه عربستان، در قاهره دیدار کرد. پس از این ملاقات اعلام شد که دو کشور درباره راه های حل بحران های منطقه ای دیدگاه هایی مشابه دارند و بر حفظ وحدت و حاکمیت دولت ها تاکید می کنند.

در دیدار اخیر نیز دو طرف تاکید کردند هرگونه تهدید علیه وحدت و تمامیت ارضی سودان، خطری برای امنیت جمعی مصر، عربستان و دیگر کشورهای منطقه است.

کریگ می گوید هر دو کشور با تجزیه دولت ها، گسترش گروه های مسلح، جنبش های جدایی طلب و بازیگران داخلی برخوردار از حمایت خارجی مخالف هستند. از نظر او، این نگرانی را می توان در تحولات سودان، لیبی، سومالی و به صورت فزاینده در یمن مشاهده کرد.

با وجود این، نگاه مشترک قاهره و ریاض در برخی پرونده ها با سیاست های ابوظبی تفاوت دارد. دیدار السیسی و وزیر خارجه عربستان تنها چند روز پس از حمله ریاض به گروهی جدایی طلب در یمن انجام شد؛ گروهی که از حمایت امارات برخوردار بود. این اقدام در محافل سیاسی به عنوان پیامی علیه رویکرد ابوظبی ارزیابی شد.

امارات مدت هاست به پشتیبانی از نیروهای پشتیبانی سریع در سودان متهم می شود؛ گروهی که درگیر جنگی داخلی و ویرانگر است و فعالیت آن نگرانی های امنیتی مصر را افزایش داده است. قاهره از تلاش های دولت سودان برای مقابله با این گروه و بازگرداندن حاکمیت خود حمایت می کند. امارات اتهام پشتیبانی نظامی، لجستیکی، مالی یا سیاسی از نیروهای پشتیبانی سریع را رد کرده است.

در مقابل، امارات بزرگ ترین سرمایه گذار خارجی در اقتصاد مصر محسوب می شود. میزان سرمایه گذاری خالص این کشور در مصر در سال ۲۰۲۵، بیش از دو برابر سرمایه گذاری دومین کشور، یعنی آمریکا، بوده است.

کریگ معتقد است رقابت میان عربستان و امارات، تصمیم گیری را برای مصر دشوار می کند؛ زیرا قاهره نمی خواهد مجبور شود یکی از این دو شریک مهم را انتخاب کند.

بر همین اساس، انتظار می رود مصر در پرونده های مختلف رویکردی تفکیک شده در پیش بگیرد؛ در مسائل امنیتی به ریاض نزدیک بماند و همزمان روابط اقتصادی خود با ابوظبی را حفظ کند. از دید کریگ، عربستان از مصر نمی خواهد به شکل علنی علیه امارات موضع بگیرد، بلکه خواهان استفاده قاهره از موقعیت جغرافیایی، اطلاعات و نفوذ خود برای دشوارتر کردن برخی سیاست های منطقه ای ابوظبی است.

محدودیت های ائتلاف های چندجانبه

نیاز فوری عربستان به کنترل پیامدهای درگیری میان آمریکا و ایران، ریاض را به سمت جذب شرکا و متحدان بیشتر سوق داده است.

عربستان از زمان آغاز جنگ، توافق دفاعی مکه را برای پیوستن ترکیه به پیمان دفاع متقابل خود با پاکستان به اجرا گذاشته، ائتلاف چندجانبه امنیت دریایی در دریای سرخ را سامان داده، برای دریافت تضمین های امنیتی به آمریکا و اتحادیه اروپا مراجعه کرده و با اوکراین نیز توافق دفاعی امضا کرده است.

با این حال، تحلیلگران معتقدند بسیاری از این اقدامات بیشتر جنبه نمادین داشته و هنوز به توان عملیاتی موثر تبدیل نشده است. این ترتیبات نه توانسته اند ایران و متحدان منطقه ای آن را از حمله مستقیم به عربستان بازدارند و نه ظرفیت متحدان یمنی ریاض را برای مقابله با حوثی ها افزایش داده اند.

به نظر می رسد دیدار اخیر مصر و عربستان، به صورت غیرمستقیم نبود یک راهکار نظامی فوری برای پایان دادن به بحران یمن را پذیرفته است. قاهره بر پشتیبانی از تلاش ها برای رسیدن به یک راه حل سیاسی جامع و پایدار در یمن تاکید کرد.

با وجود این، اقدامات انجام شده میان دو کشور می تواند نشانه ای از شکل گیری معماری امنیتی تازه ای باشد؛ ساختاری که احتمالا پس از پایان درگیری های کنونی در منطقه، ابعاد روشن تری پیدا خواهد کرد.