روحانی پیوند دهنده دین و آزادی؛ نگاهی نو به رابطه ایمان و جامعه

آیت الله سید محمود علایی طالقانی از چهره های کم شمار روحانیت در تاریخ معاصر ایران است که نامش با دو جریان مهم، یعنی مبارزه با استبداد و فهم اجتماعی از دین گره خورده است.

طالقانی تنها یک سخنران مذهبی یا مفسر قرآن نبود؛ او کوشید ایمان دینی را با آزادی خواهی، عدالت اجتماعی، حضور مردم در عرصه سیاست و گفت و گو با گروه های گوناگون جامعه پیوند دهد. اهمیت او فقط به سال های طولانی مبارزه با حکومت پهلوی محدود نمی شود، بلکه در این واقعیت ریشه دارد که الگویی از روحانیت را نمایندگی کرد که دین را از چارچوبی صرفا آیینی و انتزاعی بیرون آورد و آن را به راهنمایی برای زندگی فردی و اجتماعی تبدیل کرد.

آیت الله طالقانی در ۱۳ اسفند ۱۲۸۹ در روستای گلیرد طالقان و در خانواده ای روحانی متولد شد و در ۱۹ شهریور ۱۳۵۸، چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بر اثر عارضه ای ناگهانی از دنیا رفت. اگرچه فرصت حضور موثر او در شکل گیری نهادهای تازه تاسیس کوتاه بود، میراث فکری، اجتماعی و سیاسی اش همچنان یکی از نمونه های مهم ارتباط میان دین و مدرنیته سیاسی در ایران قرن بیستم به شمار می رود.

شکل گیری اندیشه و فعالیت اجتماعی

تحصیل در حوزه های تهران و قم، طالقانی را با بنیادهای عمیق سنت دینی آشنا کرد؛ با این حال، او روحانیت را جایگاهی صرفا برای اجرای مناسک نمی دانست. از نگاه او، تفسیر قرآن، آموزش دینی، مسئولیت اجتماعی و ایستادگی در برابر استبداد، بخش های جدا از هم نبودند و باید در یک مجموعه فکری واحد دیده می شدند.

مسجد هدایت تهران مهم ترین پایگاه فکری و اجتماعی او بود. این مسجد به ویژه از دهه ۱۳۲۰، از محلی برای برگزاری نماز فراتر رفت و به مرکزی برای تفسیر قرآن، سخنرانی سیاسی، آموزش نسل جوان مذهبی و ارتباط میان روشنفکران دینی، دانشجویان، بازاریان و مخالفان حکومت تبدیل شد. بر اساس روایت های تاریخی، مسجد هدایت تا پایان زندگی طالقانی جایگاه اصلی فعالیت های دینی و سیاسی او باقی ماند.

نوشته های طالقانی نشان می دهد که دغدغه هایش به رخدادهای سیاسی روز محدود نبود. مجموعه تفسیری «پرتوی از قرآن» که بخش هایی از آن در دوران زندان نگاشته شد، قرآن را کتابی برای هدایت فردی و اجتماعی، عدالت، آزادی و مسئولیت انسان معرفی می کرد. در کتاب «اسلام و مالکیت» نیز موضوعاتی مانند اقتصاد، کار، مالکیت، منابع طبیعی و عدالت در توزیع ثروت بررسی شده و با تمرکز ثروت و برداشت مطلق از مالکیت خصوصی مخالفت شده است. درس گفتارهای او درباره قرآن و نهج البلاغه، به ویژه برای جوانان مذهبی و تحصیل کرده دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، زمینه ساز برداشتی اجتماعی و سیاسی از دین بود.

مبارزه طولانی با حکومت پهلوی

فعالیت سیاسی طالقانی به یک دوره کوتاه انقلابی محدود نبود؛ این مسیر چند دهه ادامه یافت و از حدود سال ۱۳۱۸ در تهران آغاز شد. در دهه ۱۳۲۰، فعالیت های دینی و اجتماعی او در مسجد هدایت، این مکان را به کانون آموزش و گفت و گوی سیاسی تبدیل کرد.

در جریان نهضت ملی نفت، طالقانی از دکتر محمد مصدق و ملی شدن صنعت نفت حمایت کرد، در سخنرانی ها به تبلیغ این دیدگاه پرداخت و تلاش کرد اختلاف میان مصدق و آیت الله کاشانی عمیق تر نشود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نیز به مخالفان حکومت پیوست و در سامان دادن به مقاومت سیاسی نقش داشت. او در سال ۱۳۳۶ در تاسیس نهضت مقاومت ملی مشارکت کرد و به دلیل همین فعالیت ها به زندان افتاد.

در دهه ۱۳۴۰، مخالفت با سیاست های حکومت، از جمله برنامه موسوم به انقلاب سفید، و همکاری با نیروهای ملی مذهبی، بخش دیگری از کارنامه او را تشکیل داد. طالقانی از بنیان گذاران نهضت آزادی ایران نیز به شمار می رفت. دهه ۱۳۵۰ برای او با بازداشت های پی در پی، زندان و تبعید سپری شد. آخرین بازداشت مهمش در سال ۱۳۵۴ صورت گرفت و او تا آبان ۱۳۵۷ در زندان ماند. طالقانی مدتی نیز به زابل تبعید شد.

زندان برای او فقط محل تحمل کیفر نبود. روایت های موجود از برگزاری جلسات تفسیر قرآن، گفت و گو و آموزش میان زندانیان حکایت دارد. همین تجربه ها موجب شد بسیاری از مبارزان جوان و مذهبی، او را شخصیتی استوار، نزدیک به مردم و شایسته اعتماد بدانند.

نقش طالقانی در پیروزی انقلاب

اثرگذاری طالقانی در انقلاب ۱۳۵۷ را می توان در سه حوزه بررسی کرد: تقویت پشتوانه دینی اعتراض ها، سازماندهی اجتماعی در داخل کشور و ایجاد ارتباط میان جریان های مختلف مخالف سلطنت.

آزادی او از زندان در ۸ آبان ۱۳۵۷، همزمان با اوج گرفتن اعتراض های مردمی، به رویدادی مهم و نمادین تبدیل شد. استقبال گسترده مردم نشان داد که طالقانی برای بخش بزرگی از جامعه، روحانی ای شناخته شده و مبارزی بود که سال ها زندان و فشار را تحمل کرده است. خانه او پس از آزادی، به محل مراجعه مردم، فعالان اجتماعی و گروه های سیاسی تبدیل شد.

او در سازماندهی حرکت های عمومی محرم ۱۳۵۷ نیز نقش موثری داشت. طالقانی در ۱۴ آذر همان سال مردم را به حضور در راهپیمایی های تاسوعا و عاشورا دعوت کرد و خود در این اجتماعات شرکت داشت. راهپیمایی های گسترده آن روزها، مخالفت عمومی با حکومت پهلوی را به شکلی آشکار و جمعی به نمایش گذاشت.

حضور طالقانی در داخل کشور، در شرایطی که امام خمینی در تبعید به سر می برد، اهمیت ویژه ای داشت. او در تهران می توانست میان مسجد، محله ها، بازار، دانشگاه، زندانیان آزاد شده، روشنفکران دینی و گروه های سیاسی ارتباط برقرار کند. طالقانی از چهره های برجسته انقلاب و عضو شورای انقلاب بود و پس از ترور مرتضی مطهری، ریاست این شورا را بر عهده گرفت.

پس از پیروزی انقلاب نیز فعالیت های او ادامه پیدا کرد. طالقانی ابتدا عضو و سپس رئیس شورای انقلاب شد، از سوی مردم تهران به مجلس خبرگان قانون اساسی راه یافت و به عنوان نخستین امام جمعه تهران پس از انقلاب انتخاب شد. نخستین نماز جمعه تهران به امامت او در ۵ مرداد ۱۳۵۸ در دانشگاه تهران برگزار شد و با حضور جمعیت گسترده همراه بود. او تلاش داشت نماز جمعه را به عرصه ای عمومی برای ایجاد وحدت، افزایش آگاهی سیاسی و بیان مسائل جامعه تبدیل کند.

علت محبوبیت طالقانی

محبوبیت طالقانی را نمی توان فقط با جایگاه روحانی یا نقش او در انقلاب توضیح داد. جذابیت اجتماعی این چهره حاصل مجموعه ای از ویژگی های شخصی، فکری و سیاسی بود.

نخستین عامل، سابقه واقعی او در پرداخت هزینه مبارزه بود. سال های زندان، تبعید و فعالیت مستمر باعث شد مردم او را تنها یک سخنران یا سیاستمدار ندانند؛ بلکه او را فردی ببینند که شخصا پیامدهای مخالفت با استبداد را پذیرفته است.

ویژگی دوم، نگاه اجتماعی و عدالت خواهانه او به دین بود. طالقانی در تفسیر قرآن بر مسئولیت انسان، مقابله با ستم، حمایت از محرومان، ارزش کار و انتقاد از انباشته شدن نابرابر ثروت تاکید می کرد. این ادبیات برای کارگران، بازاریان، دانشجویان و جوانان مذهبی عدالت خواه قابل درک و اثرگذار بود.

بیان روشن و ارتباط مستقیم با مردم نیز در محبوبیت او نقش داشت. سخنرانی ها و جلسات طالقانی برای مخاطبان غیرحوزوی قابل استفاده بود. او مفاهیم دینی را به موضوعاتی مانند استبداد، فقر، وابستگی و آزادی مرتبط می کرد. مسجد هدایت نیز به همین دلیل به فضایی میان حوزه، دانشگاه و جامعه شهری تبدیل شد.

گستردگی ارتباطات سیاسی او عامل مهم دیگری بود. طالقانی با نیروهای مذهبی، ملی، ملی مذهبی و بخشی از جوانان انقلابی ارتباط داشت. همکاری با نهضت ملی نفت، نهضت مقاومت ملی، جبهه ملی دوم و نهضت آزادی نشان می داد که نگاه او از مرزبندی های محدود جناحی فراتر است.

روحیه میانجی گر و وحدت طلب او نیز بر جایگاه اجتماعی اش افزود. طالقانی در ماه های نخست پس از انقلاب تلاش می کرد گروه ها و نیروهای متفاوت را به همکاری، خویشتن داری و دوری از خشونت و اختلاف دعوت کند. این نقش پدرانه و اصلاح گرانه، به ویژه در فضای پرتنش سال ۱۳۵۸، اعتبار او را افزایش داد.

استقلال رای، ویژگی دیگری بود که او را از بسیاری از چهره های هم دوره اش متمایز می کرد. با وجود همراهی با رهبری انقلاب، طالقانی در همه مسائل تابع دیدگاه جریان های مسلط نبود و پس از انقلاب با برخی روحانیان مسئول در حکومت تازه تاسیس اختلاف نظر داشت. همین استقلال برای بخشی از مردم و نیروهای سیاسی، نشانه تمایز و اعتبار او بود.

جایگاه تاریخی و پایان زندگی

طالقانی را می توان نماینده نوعی از روحانیت سیاسی دانست که در پی برقراری پیوند میان اسلام، آزادی، عدالت اجتماعی، مشارکت مردم و مبارزه با استبداد بود. اهمیت او فقط به عنوان یک روحانی انقلابی خلاصه نمی شود؛ او مفسری اجتماعی از قرآن و حلقه ارتباط میان سنت دینی و جامعه نوین ایران بود.

درگذشت ناگهانی او در ۱۹ شهریور ۱۳۵۸، چند ماه پس از پیروزی انقلاب، فرصت اثرگذاری گسترده بر ساخت نهادهای جدید را از او گرفت. با این حال، نام و اندیشه اش همچنان مورد توجه پژوهشگران است؛ زیرا زندگی او نمونه ای برجسته از پیوند میان تفسیر دینی، عدالت خواهی اجتماعی و مبارزه سیاسی در ایران قرن بیستم به شمار می آید.