محسن خلیلی / مردی که صنعت را از دیوارهای کارخانه بیرون آورد و به زندگی مردم پیوند زد

به گزارش خبرنگار رکنا، بعضی نام ها با یک محصول شناخته می شوند، بعضی با یک کارخانه و بعضی دیگر با اثری که بر زندگی یک ملت می گذارند. محسن خلیلی عراقی از جنس گروه سوم بود؛ مردی که نامش با بوتان گره خورد، اما میراث اش در حصار یک برند صنعتی باقی نماند. او می خواست صنعت، فراتر از چرخ دنده ها و خطوط تولید، به نیرویی برای تغییر زندگی ایرانیان تبدیل شود؛ نیرویی که از دل کار، مسئولیت پذیری، قانون مداری و اعتماد اجتماعی را پرورش می دهد.

خلیلی از آن دست کارآفرینانی نبود که موفقیت را تنها با اعداد ترازنامه و وسعت کارخانه بسنجند. در نگاه او، ارزش واقعی تولید زمانی آشکار می شد که حاصل تلاش صنعتگر، به خانه مردم راه پیدا کند، کیفیت زندگی را بهبود ببخشد و زمینه ای برای ساختن فردایی بهتر فراهم آورد.

از شعله های هدررفته آبادان تا گرمای خانه های ایرانی

داستان صنعتی محسن خلیلی، داستان دیدن فرصتی در دل یک غفلت بزرگ بود. در دهه ۱۳۳۰، هنگامی که گاز مایع حاصل از پالایش نفت در مشعل های پالایشگاه آبادان می سوخت و از دست می رفت، بسیاری از خانواده های ایرانی همچنان با سوخت های سنتی، دود و دشواری های تأمین انرژی دست و پنجه نرم می کردند.

خلیلی در کنار پدرش، محمود خلیلی، به این تناقض نگاه کرد؛ منابعی که می توانستند زندگی مردم را آسان تر کنند، در آتش از بین می رفتند. نتیجه این نگاه، شکل گیری شرکت بوتان در سال ۱۳۳۲ و تلاش برای توسعه استفاده از گاز مایع در زندگی روزمره بود.

اهمیت این حرکت را نمی توان تنها با تولد یک شرکت صنعتی توضیح داد. گسترش استفاده از گاز مایع و تجهیزات گازسوز، به تدریج شیوه پخت و پز، گرمایش و زندگی در خانه های بسیاری از ایرانیان را تغییر داد. در پس این تحول، یک اندیشه ساده اما اثرگذار قرار داشت: فناوری زمانی ارزشمند است که از محدوده کارخانه فراتر برود و به رفاه انسان خدمت کند.

محسن خلیلی در واقع میان صنعت و زندگی روزمره پلی ساخت؛ پلی که یک سوی آن مهندسی و تولید بود و سوی دیگرش خانه هایی که می توانستند پاکیزه تر، ایمن تر و مجهزتر باشند.

کارخانه؛ جایی برای ساختن انسان، نه فقط محصول

آنچه خلیلی را از بسیاری از چهره های اقتصادی متمایز می کرد، نگاه او به معنای عمیق تر کار بود. او باور داشت کارخانه تنها محل تولید کالا نیست؛ محیطی است که انسان ها در آن همکاری را می آموزند، به تعهدات خود پایبند می مانند، نظم را تمرین می کنند و برای رسیدن به هدفی مشترک، تفاوت هایشان را مدیریت می کنند.

از نگاه او، توسعه اقتصادی بدون رشد فرهنگی و اجتماعی ناقص می ماند. جامعه ای که می خواهد به پیشرفت پایدار برسد، به شهروندانی نیاز دارد که قرارداد را محترم بشمارند، مسئولیت بپذیرند، به قواعد مشترک پایبند باشند و اختلاف های خود را به جای تقابل، از مسیر گفت و گو حل کنند.

در این نگرش، خط تولید فقط مجموعه ای از ماشین آلات نبود؛ تصویری کوچک از جامعه ای بود که می توانست با تقسیم کار، اعتماد متقابل و احترام به قانون اداره شود.

شاید راز ماندگاری نام خلیلی را باید همین جا جست و جو کرد؛ در این باور که ساختن یک کشور، تنها با احداث کارخانه های بزرگ ممکن نمی شود، بلکه به ساختن فرهنگ کار و تقویت اخلاق همکاری نیز نیاز دارد.

وقتی صنعتگران فهمیدند تنهایی، راه توسعه نیست

اقتصاد ایران در دهه های گذشته بارها زیر فشار تصمیم های ناگهانی، نوسانات اقتصادی، محدودیت های مالی و دشواری های تولید قرار گرفته است. در چنین فضایی، یکی از دغدغه های محسن خلیلی این بود که صنعتگران به جای حرکت های پراکنده و پیگیری منافع فردی، برای حل مسائل مشترک خود کنار یکدیگر قرار بگیرند.

او از پیشگامان تشکل گرایی صنعتی بود و در شکل گیری انجمن مدیران صنایع در سال ۱۳۵۹ نقش داشت. این رویکرد بعدها در تلاش های او برای تقویت نهادهای بخش خصوصی و نزدیک تر کردن صدای صنعتگران به مراکز تصمیم گیری نیز ادامه یافت.

منطق او روشن بود: صنعتگر نباید برای حل هر مشکل، به دنبال راهی شخصی و رابطه ای پنهانی باشد. بخش خصوصی قدرتمند، زمانی شکل می گیرد که بتواند با تکیه بر دانش کارشناسی، مطالبه گری شفاف و سازمان یافتگی، درباره سیاست های اقتصادی گفت و گو کند.

این نگاه، تشکل صنعتی را از یک جمع صنفی ساده فراتر می برد و آن را به ابزاری برای تقویت شفافیت، مسئولیت پذیری و مشارکت در تصمیم سازی تبدیل می کند.

در حقیقت، خلیلی تنها به فکر ساختن بنگاه های اقتصادی نبود؛ او به دنبال ساختن سازوکاری بود که در آن، صدای تولیدکنندگان مستقل شنیده شود و گفت و گو جایگزین تک روی و مناسبات غیرشفاف شود.

ایستادگی در روزهایی که ادامه دادن آسان نبود

زندگی یک صنعتگر در اقتصادی پرتلاطم، همیشه با موفقیت های پی در پی همراه نیست. گاهی آنچه بیش از سرمایه و دانش فنی به کارآفرین نیاز دارد، توان ادامه دادن در شرایط دشوار است.

محسن خلیلی نیز از این واقعیت دور نماند. روایت حضور مکرر او در دادگاه ها و پیگیری طولانی مدت مسائل حقوقی، تصویری از سال هایی ارائه می کند که حفظ و تثبیت فعالیت اقتصادی می توانست به آزمونی فرساینده تبدیل شود.

بر اساس روایت منتشرشده از زندگی او، خلیلی از ۲۵۴ بار حضور در دادگاه طی ۲۶ سال سخن گفته بود؛ تجربه ای که در کنار پیچیدگی های فعالیت صنعتی، اهمیت امنیت حقوقی و شفافیت مالکیت را به یاد می آورد.

این بخش از زندگی او را می توان فراتر از سرگذشت یک فرد دید. تولید، برای آنکه در بلندمدت ادامه پیدا کند، به محیطی نیاز دارد که در آن حقوق مالکیت روشن باشد، قراردادها اعتبار داشته باشند و اختلاف ها از مسیرهای قانونی و قابل پیش بینی حل شوند.

ایستادگی خلیلی در پیگیری حقوقی مسائلش، بار دیگر این پرسش را پیش روی اقتصاد ایران قرار می دهد که چگونه می توان از سرمایه گذاری مولد محافظت کرد و به کارآفرینان اطمینان داد که تلاش و سرمایه گذاری بلندمدتشان در فضایی باثبات دنبال خواهد شد.

از روزهای جنگ تا مسئولیت جمعی صنعت

سال های جنگ تحمیلی، آزمونی دشوار برای بنگاه های تولیدی و شبکه های تأمین کشور بود. در شرایطی که کمبودها، محدودیت های ارزی و تهدید زیرساخت ها فعالیت اقتصادی را دشوار می کرد، حفظ چرخه تولید و تأمین نیازهای روزمره مردم اهمیت بیشتری یافت.

تلاش های خلیلی برای گردهم آوردن مدیران صنایع و تقویت همکاری میان تولیدکنندگان، بخشی از پاسخی بود که او به این شرایط می داد. در چنین نگاهی، کارخانه صرفاً مسئول سود و زیان خود نبود؛ ادامه فعالیت آن می توانست با اشتغال، تأمین نیازهای جامعه و حفظ توان تولید داخلی پیوند بخورد.

این همان نقطه ای است که کارآفرینی از یک فعالیت اقتصادی صرف فاصله می گیرد و به مسئولیتی اجتماعی نزدیک می شود؛ مسئولیتی که در روزهای بحران، معنای آن بیش از هر زمان دیگری آشکار می شود.

کارآفرینی که سرمایه را از جامعه جدا نمی دید

وجه انسانی زندگی محسن خلیلی تنها به اشتغال زایی و تولید محدود نبود. همراهی او با فعالیت های اجتماعی و خیریه، از جمله ارتباطش با مؤسسه محک، نشان می داد که مسئولیت اجتماعی را بخشی از معنای گسترده تر کارآفرینی می دانست.

در این نگاه، موفقیت اقتصادی زمانی کامل تر می شود که بخشی از توان و تجربه حاصل از آن در خدمت نیازهای انسانی قرار گیرد. توسعه فقط افزایش ظرفیت تولید یا رشد درآمد نیست؛ کیفیت زندگی مردم، فرصت های برابرتر و توجه به کسانی که در مسیر زندگی با دشواری های بزرگ روبه رو هستند نیز بخشی از معنای آن است.

تأسیس بنیاد توسعه صنعتی محسن خلیلی عراقی نیز در همین چارچوب قابل بررسی است؛ تلاشی برای آنکه تجربه سالیان طولانی فعالیت صنعتی، به دانشی قابل استفاده برای نسل های بعد و راهی برای شناخت موانع تولید تبدیل شود.

او می خواست تجربه از محدوده خاطرات شخصی بیرون بیاید و به سرمایه ای فکری برای آینده صنعت ایران بدل شود.

میراث محسن خلیلی در روزگار امروز چه معنایی دارد؟

امروز، در شرایطی که اقتصاد ایران همچنان با چالش هایی مانند دشواری تأمین مالی، بی ثباتی سیاست ها، محدودیت های سرمایه گذاری و موانع فعالیت تولیدی روبه رو است، مرور اندیشه های محسن خلیلی فرصتی برای بازاندیشی در معنای توسعه فراهم می کند.

میراث او را نمی توان تنها در نام بوتان، تجهیزات تولیدشده یا نهادهایی که در شکل گیری آنها نقش داشت خلاصه کرد. ارزش ماندگارتر این میراث در مجموعه ای از باورهاست: اینکه تولید به امنیت و پیش بینی پذیری نیاز دارد؛ بخش خصوصی باید سازمان یافته و پاسخ گو باشد؛ قانون مداری از دل عمل و تجربه روزمره شکل می گیرد؛ و سرمایه اقتصادی زمانی به توسعه پایدار کمک می کند که با مسئولیت اجتماعی همراه شود.

خلیلی یادآوری می کرد که توسعه، پروژه ای یک روزه یا نتیجه تصمیم یک فرد نیست. این مسیر از انباشت تجربه، اعتمادسازی، نهادسازی و احترام به کار آغاز می شود و تنها زمانی تداوم پیدا می کند که نسل های بعد بتوانند آن را ادامه دهند.

پایان یک زندگی، ادامه یک اندیشه

محسن خلیلی عراقی را می توان از نسلی دانست که صنعتی شدن ایران را نه فقط یک ضرورت اقتصادی، بلکه بخشی از پروژه بزرگ تر نوسازی جامعه می دانست. او از دل مهندسی به کارآفرینی رسید، از کارآفرینی به تشکل گرایی و از تجربه تولید به تأمل درباره قانون، همکاری و مسئولیت اجتماعی.

ماندگاری نام او از همین پیوند سرچشمه می گیرد؛ پیوند میان آنچه ساخته شد و آنچه می خواست ساخته شود.

رکنا ضایعه فقدان این پیشکسوت برجسته صنعت ایران را به جامعه اقتصادی، کارآفرینان و خانواده گرامی ایشان تسلیت می گوید.