اقتصاد ایران در بهار چقدر کوچک شد؟ / از سقوط تولید نفت و گاز تا افت مصرف و سرمایه‌ گذاری / نرخ رشد اقتصادی سه ماه ابتدایی سال 1405 منفی 10.1 درصد!

به گزارش رکنا، گزارش مرکز آمار ایران از حساب‌های ملی فصل بهار ۱۴۰۵ نشان می‌دهد اقتصاد ایران با نفت ۱۰.۱ درصد و بدون نفت ۴.۶ درصد کوچک شده است؛ افت شدید تولید نفت و گاز، کاهش فعالیت صنایع و معادن و خدمات، عقب‌نشینی مصرف، سرمایه‌گذاری و صادرات، تصویری از یک بهار کم‌رونق در اقتصاد ایران ترسیم می‌کند.بر اساس نتایج حساب‌های ملی فصلی مرکز آمار ایران، تولید ناخالص داخلی کشور به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ و به قیمت پایه، در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۵ با احتساب نفت به ۲۱ میلیون و ۷۹۵ هزار و ۹۷ میلیارد ریال رسیده است؛ رقمی که در بهار ۱۴۰۴ برابر با ۲۴ میلیون و ۲۵۴ هزار و ۹۰۸ میلیارد ریال بود.

به این ترتیب، تولید ناخالص داخلی با نفت در بهار امسال ۱۰.۱ درصد کاهش یافته است.

اقتصاد بدون نفت نیز از افت در امان نمانده است. تولید ناخالص داخلی بدون نفت از ۱۸ میلیون و ۴۹ هزار و ۴۰۲ میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۴ به ۱۷ میلیون و ۲۲۵ هزار و ۵۷۵ میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۵ رسیده و ۴.۶ درصد کاهش داشته است.

این ارقام به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ محاسبه شده‌اند؛ بنابراین، تغییرات اعلام‌شده بیانگر تغییر حجم واقعی فعالیت اقتصادی است و اثر افزایش یا کاهش قیمت‌ها را نشان نمی‌دهد.

افت رشد اقتصادی نسبت به سال گذشته

شدت کاهش تولید در بهار ۱۴۰۵ در مقایسه با عملکرد سال گذشته قابل توجه است. رشد اقتصادی با نفت در بهار ۱۴۰۴ منفی ۰.۲ درصد و رشد اقتصادی بدون نفت منفی ۰.۵ درصد بود.در کل سال ۱۴۰۴ نیز اقتصاد با نفت رشد ۰.۲ درصدی داشت، اما رشد اقتصادی بدون نفت منفی ۰.۳ درصد ثبت شد.در بهار امسال اما هر دو شاخص وارد محدوده منفی عمیق‌تری شدند.

نفت؛ بزرگ‌ترین عامل افت رشد

در میان بخش‌های مختلف اقتصاد، بیشترین کاهش به استخراج نفت و گاز طبیعی مربوط بوده است.ارزش افزوده این فعالیت در بهار ۱۴۰۵ نسبت به فصل مشابه سال قبل ۲۶.۴ درصد کاهش یافته است. ارزش افزوده استخراج نفت و گاز از ۶ میلیون و ۲۰۵ هزار و ۵۰۷ میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۴ به ۴ میلیون و ۵۶۹ هزار و ۵۲۲ میلیارد ریال در بهار امسال رسیده است.

بر اساس جدول مشارکت در رشد، استخراج نفت و گاز طبیعی به تنهایی ۶.۷۴ واحد درصد از رشد کل اقتصاد کاسته است.سهم این بخش از تولید ناخالص داخلی نیز از ۲۵.۶ درصد در بهار سال گذشته به ۲۱ درصد در بهار امسال کاهش یافته است.

با این حال، افت اقتصاد تنها به نفت محدود نمی‌شود. کاهش ۴.۶ درصدی تولید ناخالص داخلی بدون نفت نشان می‌دهد بخش‌های غیرنفتی نیز در مجموع با کاهش فعالیت مواجه بوده‌اند.

صنایع و معادن؛ سقوط ۱۴.۷ درصدی

گروه صنایع و معادن در بهار ۱۴۰۵ با کاهش ۱۴.۷ درصدی ارزش افزوده مواجه شده است. این گروه شامل استخراج نفت و گاز، استخراج سایر معادن، صنعت، توزیع گاز طبیعی، تامین آب و برق و ساختمان است.

مشارکت صنایع و معادن در کاهش رشد کل اقتصاد منفی ۸.۳۸ واحد درصد بوده است.نکته قابل توجه این است که حتی با حذف نفت نیز رشد این گروه منفی باقی می‌ماند و به منفی ۵.۲ درصد می‌رسد.در میان فعالیت‌های این بخش، علاوه بر نفت، توزیع گاز طبیعی نیز کاهش قابل توجهی داشته است.

در واقع، پس از نفت و گاز، بیشترین کاهش در این مجموعه به توزیع گاز طبیعی مربوط بوده است. ساختمان نیز از رشد مثبت در بهار ۱۴۰۴ به رشد منفی در بهار امسال رسیده و افت بخش صنعت از ۱.۷ درصد به ۲.۵ درصد تشدید شده است.

در بخش تامین آب و برق، شدت کاهش نسبت به سال قبل کمتر شده، اما ارزش افزوده این فعالیت همچنان نسبت به فصل مشابه سال گذشته پایین‌تر است.

خدمات هم از رشد مثبت به افت ۴.۸ درصدی رسید

بخش خدمات که در بهار ۱۴۰۴ رشد ۰.۳ درصدی داشت، در بهار امسال با کاهش ۴.۸ درصدی ارزش افزوده مواجه شده است.در میان زیرگروه‌های خدمات، مجموعه «حمل و نقل، انبارداری و ارتباطات» با کاهش ۱۷ درصدی بیشترین افت را ثبت کرده است.این رقم مربوط به کل این مجموعه است و نمی‌توان کاهش ۱۷ درصدی را به تنهایی به حمل‌ونقل، انبارداری یا ارتباطات نسبت داد.

خدمات در مجموع ۱.۸۶ واحد درصد از رشد اقتصاد کاسته است که از این میزان، منفی ۱.۳۲ واحد درصد به مجموعه حمل‌ونقل، انبارداری و ارتباطات مربوط بوده است.

در مقابل، واسطه‌گری‌های مالی و سایر خدمات عمومی، اجتماعی و شخصی همچنان رشد مثبت داشته‌اند، اما افزایش ارزش افزوده آنها برای جبران کاهش سایر فعالیت‌های خدماتی کافی نبوده است.

نکته دیگری که در آمار دیده می‌شود افزایش سهم خدمات از اقتصاد است. سهم این بخش از ۳۸.۶ درصد به ۴۰.۹ درصد رسیده است. این افزایش سهم به معنای رشد تولید خدمات نیست؛ بلکه می‌تواند ناشی از کاهش شدیدتر تولید در سایر بخش‌های اقتصاد باشد.

کشاورزی تنها بخش اصلی با رشد مثبت

در میان سه گروه عمده اقتصادی، کشاورزی تنها بخشی بوده که در بهار ۱۴۰۵ رشد مثبت داشته است.ارزش افزوده کشاورزی ۲.۳ درصد افزایش یافته است؛ در حالی که این بخش در بهار ۱۴۰۴ کاهش ۲.۷ درصدی و در کل سال گذشته کاهش ۲.۹ درصدی داشت.در جزئیات، فعالیت «کشاورزی، شکار و جنگلداری» رشد ۲.۶ درصدی داشته، اما ماهیگیری با کاهش ۱.۶ درصدی مواجه شده است.

سهم کشاورزی از تولید ناخالص داخلی نیز از ۴.۵ درصد به ۵.۱ درصد افزایش یافته و مشارکت آن در رشد کل اقتصاد مثبت ۰.۱۰ واحد درصد بوده است.با این حال، اندازه این بخش در اقتصاد به گونه‌ای است که رشد مثبت آن نتوانسته کاهش شدید صنایع و معادن و خدمات را جبران کند.

مردم کمتر مصرف کردند؛ دولت هم عقب نشست

آمارهای حساب‌های ملی از سمت هزینه نیز تصویری از کاهش تقاضا ارائه می‌دهد.هزینه مصرف نهایی خصوصی در بهار ۱۴۰۵ نسبت به فصل مشابه سال قبل ۴ درصد کاهش یافته است. این شاخص در بهار ۱۴۰۴ نیز ۱.۱ درصد کاهش داشت.

ارزش مصرف نهایی خصوصی به قیمت ثابت از ۹ میلیون و ۵۷۲ هزار و ۱۷۱ میلیارد ریال به ۹ میلیون و ۱۸۴ هزار و ۶۸۲ میلیارد ریال رسیده است.

مصرف نهایی دولت نیز که در بهار سال گذشته ۱.۴ درصد رشد کرده بود، در بهار امسال ۱.۷ درصد کاهش یافته است. ارزش این شاخص از ۲ میلیون و ۷۲۶ هزار و ۴۲۲ میلیارد ریال به ۲ میلیون و ۶۸۰ هزار و ۱۸۴ میلیارد ریال رسیده است.

البته این ارقام کاهش واقعی مصرف در سطح کل اقتصاد را نشان می‌دهند و به تنهایی نمی‌توان از آنها میزان تغییر درآمد یا قدرت خرید هر خانوار را محاسبه کرد.

سرمایه‌گذاری هم عقب رفت

یکی دیگر از بخش‌های مهم آمار بهار، کاهش تشکیل سرمایه ثابت ناخالص است.تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در سه ماهه نخست ۱۴۰۵ ۸.۴ درصد کاهش یافته است؛ در حالی که افت این شاخص در بهار ۱۴۰۴ برابر با ۲.۱ درصد و در کل سال گذشته ۲.۷ درصد بود.

ارزش تشکیل سرمایه ثابت ناخالص به قیمت ثابت از ۳ میلیون و ۶۸۰ هزار و ۲۴۱ میلیارد ریال به ۳ میلیون و ۳۷۰ هزار و ۸۳۳ میلیارد ریال رسیده است.در جزئیات، سرمایه‌گذاری در ماشین‌آلات ۹.۷ درصد و سرمایه‌گذاری در ساختمان ۶.۴ درصد کاهش داشته است.

در بهار سال گذشته، کاهش سرمایه‌گذاری در ماشین‌آلات ۳.۵ درصد بود، در حالی که سرمایه‌گذاری در ساختمان ۰.۴ درصد رشد کرده بود.

به این ترتیب، در بهار امسال کاهش سرمایه‌گذاری هم در ماشین‌آلات و هم در ساختمان ثبت شده است.

صادرات؛ افت ۳۵.۷ درصدی

در سمت تجارت خارجی نیز صادرات کالا و خدمات به قیمت ثابت در بهار ۱۴۰۵ نسبت به فصل مشابه سال قبل ۳۵.۷ درصد کاهش یافته است.این شاخص در بهار ۱۴۰۴ نیز ۸.۸ درصد کاهش داشت.

ارزش صادرات کالا و خدمات در حساب‌های ملی از ۵ میلیون و ۹۷۱ هزار و ۵۰ میلیارد ریال به ۳ میلیون و ۸۴۱ هزار و ۳۹۲ میلیارد ریال رسیده است.واردات کالا و خدمات نیز ۱۴.۸ درصد کاهش یافته و از ۲ میلیون و ۶۷۰ هزار و ۳۸۳ میلیارد ریال به ۲ میلیون و ۲۷۵ هزار و ۶۱۰ میلیارد ریال رسیده است.

در نتیجه، خالص صادرات کالا و خدمات از ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار و ۶۶۷ میلیارد ریال به یک میلیون و ۵۶۵ هزار و ۷۸۲ میلیارد ریال کاهش یافته است.این ارقام به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ و در چارچوب حساب‌های ملی محاسبه شده‌اند و نباید با ارزش دلاری صادرات و واردات گمرکی یکسان در نظر گرفته شوند.

رشد اقتصادی با قیمت پایه یا قیمت بازار؟

در گزارش مرکز آمار دو نرخ برای تولید ناخالص داخلی ارائه شده است.رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه منفی ۱۰.۱ درصد و به قیمت بازار منفی ۱۰.۸ درصد اعلام شده است.

این دو نرخ بر اساس مبانی متفاوت ارزش‌گذاری محاسبه می‌شوند و نباید به جای یکدیگر به کار روند. تفاوت قیمت پایه و قیمت بازار در حساب‌های ملی به نحوه احتساب مالیات‌ها و یارانه‌های محصولات مربوط است.در جدول اجزای هزینه نهایی، تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار از ۲۲ میلیون و ۹۸۰ هزار و ۵۴۰ میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۴ به ۲۰ میلیون و ۵۰۴ هزار و ۴۴۶ میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۵ رسیده است.

بنابراین، رقم ۱۰.۱ درصد که در اطلاعیه اصلی مرکز آمار به عنوان رشد اقتصادی با نفت اعلام شده، مربوط به تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه است.

آمار هنوز نهایی نیست

مرکز آمار ایران تاکید کرده است که محاسبات سال‌های ۱۴۰۱ تا سه ماهه نخست ۱۴۰۵ مقدماتی است و پس از نهایی شدن حساب‌های سالانه امکان بازنگری آنها وجود دارد.حساب‌های ملی فصلی در قالب ۱۸ بخش اصلی و ۵۰ رشته فعالیت و بر اساس ویرایش چهارم طبقه‌بندی استاندارد بین‌المللی فعالیت‌های اقتصادی محاسبه می‌شود.بنابراین، ارقام منتشرشده تصویری از عملکرد اقتصاد در بهار ۱۴۰۵ ارائه می‌کنند، اما ممکن است در انتشارهای بعدی اصلاح شوند.

از سوی دیگر، جدول‌های حساب‌های ملی عمدتاً محل وقوع و اندازه کاهش یا افزایش فعالیت‌ها را نشان می‌دهند و به تنهایی علت افت هر بخش را مشخص نمی‌کنند. برای نسبت دادن این تغییرات به عواملی مانند محدودیت انرژی، تحولات تجارت خارجی، کاهش سرمایه‌گذاری یا سایر عوامل، به شواهد و داده‌های تکمیلی نیاز است.

گفتنی است، تصویر حساب‌های ملی از بهار ۱۴۰۵ نشان می‌دهد کاهش فعالیت اقتصادی تنها به بخش نفت محدود نبوده است. اقتصاد با نفت ۱۰.۱ درصد و بدون نفت ۴.۶ درصد کوچک شده، صنایع و معادن ۱۴.۷ درصد و خدمات ۴.۸ درصد کاهش داشته‌اند و تنها کشاورزی در میان گروه‌های اصلی رشد مثبت ثبت کرده است.همزمان، مصرف خصوصی ۴ درصد، تشکیل سرمایه ثابت ناخالص ۸.۴ درصد و صادرات کالا و خدمات ۳۵.۷ درصد کاهش یافته‌اند.

در این میان، نفت و گاز با افت ۲۶.۴ درصدی بزرگ‌ترین کاهش را در میان فعالیت‌های اصلی داشته و به تنهایی ۶.۷۴ واحد درصد از رشد کل اقتصاد کاسته است؛ اما منفی بودن رشد اقتصاد بدون نفت و همچنین افت سرمایه‌گذاری، مصرف و بخش‌های خدماتی و صنعتی نشان می‌دهد کاهش ثبت‌شده در بهار ۱۴۰۵ به مجموعه گسترده‌تری از فعالیت‌های اقتصادی مربوط بوده است.