ردیابی دلارهای صادراتی؛ 228 میلیارد دلار کجا رفت؟

درآمدهای صادراتی ایران در سه دهه گذشته به‌طور قابل‌توجهی بیش از هزینه‌های وارداتی کشور بوده است. بنا بر آمار بانک مرکزی از سال ۱۳۷۶ تا ۱۴۰۴، مازاد حساب جاری ایران به حدود ‌379.5 میلیارد دلار رسیده است.

به گزارش دنیای اقتصاد، بررسی آمارهای سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد حدود 113‌ میلیارد دلار، معادل ۳۰ درصد از منابع مازاد ایران به ذخایر بین‌المللی بانک مرکزی افزوده شده است. نزدیک به ۲۲۸‌ میلیارد دلار، معادل 60 درصد منابع، در قالب خالص خروج سرمایه از کشور ثبت شده یا به چرخه اقتصاد داخلی بازنگشته است. سرنوشت ۱۰ درصد باقی‌مانده نیز نامشخص بوده است.

سهم خروج منابع در دوره‌های مختلف یکسان نبوده و از تقریبا صفر در دوره ثبات اقتصادی به بیش از کل مازاد حساب جاری در سال‌های اخیر رسیده است. تحریم‌ها این روند را تشدید کرده‌اند، اما خروج گسترده سرمایه پیش از تحریم‌ها و در دوره برجام نشان می‌دهد عوامل داخلی نیز نقشی اساسی داشته‌اند.

از منظر تراز پرداخت‌ها، منابع مازاد کشور به‌طور کلی می‌توانند سه مقصد داشته باشند: افزایش ذخایر بین‌المللی بانک مرکزی، خروج از کشور یا بازنگشتن به آن و در نهایت ثبت در بخش «اشتباهات و از قلم‌افتادگی‌ها» که مقصد دقیق منابع را مشخص نمی‌کند.

دوره ثبات: 1376 تا 1383

در این دوره، اقتصاد ایران از ثبات نسبی برخوردار بود. رشد اقتصادی نسبتا بالا، تورم پایین‌تر و روابط خارجی کم‌تنش‌تر، شرایط مساعدی برای تجارت خارجی و ورود سرمایه فراهم کرده بود. در مجموع، ارزش صادرات ایران حدود ‌15.4میلیارد دلار بیش از واردات بود. همچنین نزدیک به ۸‌میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی وارد کشور شد و حدود 4.5میلیارد دلار عرضه ارز با منشأ نامشخص در بخش «اشتباهات و از قلم‌افتادگی‌ها» ثبت شد.

در مقابل، خالص خروج سرمایه از کشور تقریبا صفر بود و ذخایر بین‌المللی بانک مرکزی حدود 19.5میلیارد دلار افزایش یافت. این ارقام نشان می‌دهد که بخش عمده منابع ارزی مازاد، به‌جای خروج از کشور، به ذخایر بانک مرکزی افزوده شد.

دوره وفور درآمدهای نفتی: 1384 تا 1391

افزایش چشم‌گیر قیمت نفت در این دوره، درآمدهای صادراتی ایران را به‌شدت افزایش داد. ارزش صادرات کشور از حدود ۴۸‌میلیارد دلار در سال ۱۳۸۳ به بیش از ۱۰۵‌میلیارد دلار در سال ۱۳۹۱ رسید. همزمان، واردات نیز از ۴۹‌میلیارد دلار به حدود ۸۵‌میلیارد دلار افزایش یافت.

در مجموع، طی سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۱، ارزش صادرات ایران حدود ۲۱۰‌میلیارد دلار بیشتر از واردات بود. بااین‌حال، سرنوشت این منابع مازاد با دوره پیشین تفاوت زیادی داشت.

حدود74.5‌میلیارد دلار، معادل کمتر از ۳۵ درصد منابع مازاد، به ذخایر بین‌المللی بانک مرکزی افزوده شد. در مقابل، خالص خروج سرمایه به حدود ۹۲‌میلیارد دلار رسید و سرنوشت ‌43.5میلیارد دلار دیگر نیز در بخش «اشتباهات و از قلم‌افتادگی‌ها» نامشخص باقی ماند.

دوره مذاکرات و تحریم

از ابتدای سال ۱۳۹۲ تا پایان سال ۱۳۹۶، مجموع صادرات ایران حدود ۶۸‌میلیارد دلار بیش از واردات بود. بااین‌حال، در همین مدت نزدیک به ۳۸‌میلیارد دلار سرمایه از کشور خارج شد یا به کشور بازنگشت. این رقم معادل حدود ۵۶ درصد کل منابع مازاد این دوره است.

از سال ۱۳۹۷ و همزمان با بازگشت تحریم‌ها تا پایان سال ۱۴۰۴، روند خروج منابع شدت بیشتری یافت. در شرایطی که کل منابع مازاد حدود 86‌میلیارد دلار بوده، ۹۸‌میلیارد دلار از کشور خارج شد یا به اقتصاد ایران بازنگشت. در مجموع، طی سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۴، منابع مازاد ایران به حدود ۱۵۴‌میلیارد دلار رسید. از این مبلغ، حدود ۱۳۶‌میلیارد دلار، معادل نزدیک به ۸۸ درصد، از کشور خارج شد یا به کشور بازنگشت.

نسبت خروج سرمایه به منابع مازاد در دوره‌های مختلف تفاوت چشم‌گیری داشته است. در دوره ثبات اقتصادی، این نسبت تقریبا صفر بود. در دوره وفور درآمدهای نفتی، حدود ۴۴ درصد از منابع مازاد از کشور خارج شد یا به کشور بازنگشت. این نسبت در دوره مذاکرات و اجرای برجام به حدود ۵۶ درصد افزایش یافت و پس از بازگشت تحریم‌ها به رقم بی‌سابقه ۱۱۴ درصد رسید.