سدهای ایران در وضعیت بحرانی / سدهای تهران و البرز زیر فشار خشکسالی؛ مدیریت مصرف حیاتی است

طبق اعلام وزارت نیرو، در حال حاضر میانگین پرشدگی مخازن سدهای کشور تنها ۳۹ درصد است. وضعیت نگران‌کننده برخی سدهای مهم کشور بررسی وضعیت برخی سدهای شاخص کشور بیانگر شرایطی حساس و بعضاً بحرانی است. سد دوستی به عنوان اصلی ترین منبع تأمین کننده آب شرب کلانشهر مشهد با موجودی ۲۲ میلیون مترمکعب تنها ۲ درصد پرشدگی دارد و نسبت به سال گذشته ۸۳ درصد کاهش نشان می‌دهد.

تازه‌ترین آمارهای منابع آب کشور نشان می‌دهد، اگرچه میزان ورودی آب به سدهای کشور نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما تداوم خشکسالی‌های پی‌درپی و افت ذخایر برخی سدهای مهم، لزوم مدیریت مصرف و صرفه‌جویی را بیش از پیش برجسته کرده است. بر اساس داده‌های ثبت‌شده از ابتدای سال آبی جاری تا ۲۵ بهمن، میزان ورودی آب به سدهای کشور به ۹.۷0 میلیارد مترمکعب رسیده که در مقایسه با ۸.۴۸ میلیارد مترمکعب سال گذشته، رشد ۱۴ درصدی را نشان می‌دهد. در مقابل، خروجی آب از سدها در همین بازه زمانی ۷.۸۵ میلیارد مترمکعب بوده که نسبت به خروجی ۱۰.۸۳ میلیارد مترمکعبی سال گذشته، کاهش ۲۷ درصدی را ثبت کرده است. با این حال، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور اکنون ۲۰.۴۷ میلیارد مترمکعب است؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۲۲.۱۳ میلیارد مترمکعب بوده و کاهش ۷ درصدی را نشان می‌دهد.

در حال حاضر میانگین پرشدگی مخازن سدهای کشور تنها ۳۹ درصد است. وضعیت نگران‌کننده برخی سدهای مهم کشور بررسی وضعیت برخی سدهای شاخص کشور بیانگر شرایطی حساس و بعضاً بحرانی است. سد دوستی به عنوان اصلی ترین منبع تأمین کننده آب شرب کلانشهر مشهد با موجودی ۲۲ میلیون مترمکعب تنها ۲ درصد پرشدگی دارد و نسبت به سال گذشته ۸۳ درصد کاهش نشان می‌دهد. سد امیرکبیر تامین کننده آب شرب و کشاورزی در تهران و البرز با ۸ میلیون مترمکعب ذخیره، تنها ۵ درصد پرشدگی داشته و ۶۵ درصد کمتر از سال قبل آب دارد. در تهران و البرز علاوه بر سد امیرکبیر که با جزییات به آن اشاره شد، سدهای لار و لتیان – ماملو هر کدام به ترتیب 1 درصد و 8 درصد پرشدگی دارند. سد وشمگیر، گلستان، بوستان در استان گلستان نیز مجموعاً با ۶ میلیون مترمکعب ذخیره تنها ۵ درصد پر بوده و ۶۹ درصد افت نسبت به سال گذشته را تجربه است.

سد رودبال داراب در استان فارس با ۳ میلیون مترمکعب ذخیره و ۴ درصد پرشدگی، ۵۳ درصد کاهش را ثبت کرده و سد طرق در خراسان رضوی نیز با تنها ۲ میلیون مترمکعب ذخیره و ۶ درصد پرشدگی، ۴۸ درصد افت نسبت به سال قبل دارد. این گزارش می افزاید، در تهران و البرز نیز سه سد از پنج سد اصلی تأمین‌کننده آب شرب و کشاورزی، کمتر از ۱۰ درصد پرشدگی دارند؛ موضوعی که اهمیت مدیریت مصرف در این استان‌ها را دوچندان می‌کند.

کشور طی سال‌های اخیر با دوره‌های متوالی خشکسالی و کاهش بارش مواجه بوده است. هرچند ممکن است در برخی مناطق بارش‌های مقطعی رخ دهد، اما الگوی کلی منابع آبی کشور همچنان شکننده است و ذخایر سدها هنوز به سطح مطمئن بازنگشته‌اند. کاهش سرانه آب تجدیدپذیر و فشار مضاعف بر منابع زیرزمینی نیز شرایط را حساس‌تر کرده است. مدیریت مصرف؛ کلید عبور از تنش آبی در چنین شرایطی، بهینه‌سازی مصرف آب یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی ملی است.

استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف نظیر سردوش‌های کم‌مصرف، شیرآلات اهرمی و کاهنده، فلاش‌تانک‌های دومرحله‌ای و اصلاح الگوی مصرف در منازل می‌تواند سهم قابل توجهی در کاهش مصرف شهری داشته باشد. همراهی مردم با پویش‌های ملی از جمله «نصفش کنیم» و «آب را دریابیم» نیز نقشی تعیین‌کننده در عبور از شرایط کم‌آبی دارد. کاهش حتی ۱۰ درصدی مصرف در بخش خانگی می‌تواند میلیون‌ها مترمکعب در منابع ذخیره‌شده صرفه‌جویی ایجاد کند و تاب‌آوری شبکه تأمین آب را افزایش دهد.

کارشناسان تأکید می‌کنند با توجه به تداوم خشکسالی‌های چندساله، مدیریت مصرف باید به یک فرهنگ پایدار تبدیل شود. رفتار مسئولانه هر شهروند در مصرف آب، مستقیماً بر پایداری تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت اثرگذار است. امروز بیش از هر زمان دیگر، حفظ منابع آبی کشور نیازمند همدلی، آگاهی و مشارکت عمومی است؛ چراکه امنیت آبی، پایه امنیت غذایی، سلامت و توسعه پایدار کشور به شمار می‌رود.

 افزایش ۹۷ درصدی بارش‌ها در حوضه آبریز دریاچه ارومیه

فرهاد ایمان‌شعار، سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه، وضعیت منابع آبی این حوضه را تشریح کرد. وی اظهار کرد: رخدادهای حدی اقلیمی در سال‌های اخیر نقش تعیین‌کننده‌ای در وضعیت منابع آب منطقه داشته‌اند؛ با این حال، از ابتدای سال آبی جاری (مهرماه ۱۴۰۴) تاکنون حدود ۱۵۵ میلی‌متر بارندگی در حوضه ارومیه ثبت شده است.

ایمان شعار ادامه داد: این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته که میزان بارش ۷۸ میلی‌متر ثبت شد، رشدی ۹۷ درصدی و نسبت به متوسط بلندمدت (۱۳۱ میلی‌متر)، افزایشی ۱۸ درصدی را نشان می‌دهد.

وی همچنین بر نقش حیاتی ذخایر برفی موجود در ارتفاعات برای تغذیه مخازن سدها در ماه‌های پایانی سال آبی تأکید و ابراز امیدواری کرد که این ذخایر بتواند به مدیریت بهینه منابع آب کمک شایانی کند.

تحلیل وضعیت مخازن سدها

سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه با بازخوانی پیامدهای خشکسالی سال گذشته، خاطرنشان کرد: ضرورت تأمین مصارف شرب و صنعت، فشار مضاعفی بر مخازن وارد کرده است. طبق آمارهای استخراج‌شده، در حال حاضر مجموع ذخایر سدهای حوضه حدود ۳۹۲ میلیون مترمکعب است، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۶۳۳ میلیون مترمکعب بود.

وی گفت: این اختلاف نشان‌دهنده شروع سال آبی با ذخایری به‌مراتب کمتر از تراز سال گذشته است که ریشه در تنش‌های آبی سال قبل دارد.

با وجود این کاهش در حجم کل مخازن، با اتکا به بارش‌های اخیر و مدیریت صیانتی منابع، تأمین آب شرب از تمامی سدهای حوضه ارومیه تا پایان سال آبی جاری تضمین شده است.

وضعیت سد راهبردی بوکان و تأمین مصارف

ایمان شعار با اشاره به سد بوکان به عنوان شریان راهبردی منطقه، مطرح کرد: این سد نقشی کلیدی در تأمین آب شرب مراکز جمعیتی دارد و علی‌رغم افت حجم مخزن نسبت به سال گذشته، تأمین مصارف شرب آن در چارچوب برنامه‌های دقیق مدیریت منابع آب پیش‌بینی شده است.

وی خاطرنشان کرد: استمرار بارش‌های مؤثر در ماه‌های پایانی زمستان و اوایل بهار می‌تواند وضعیت این سد را به ثبات بیشتری برساند.

سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه در پایان، با اشاره به مصارف بخش کشاورزی تصریح کرد: به دلیل محدودیت‌های موجود در برخی سدها، امکان اعلام برنامه قطعی برای این بخش در حال حاضر وجود ندارد و تصمیم‌گیری نهایی به وضعیت آوردها و میزان بارش‌های مؤثر در ماه‌های آینده موکول شده است.

وی همچنین بر نقش حیاتی ذخایر برفی موجود در ارتفاعات برای تغذیه مخازن سدها در ماه‌های پایانی سال آبی تأکید و ابراز امیدواری کرد که این ذخایر به مدیریت بهینه منابع آب کمک شایانی کند.